काठमाडौं। नेपाली कांग्रेस इतिहासकै विशिष्ट र जटिल मोडमा उभिएको छ। विशेष महाधिवेशनमार्फत युवा पुस्ताका गगन थापा पार्टीको वैधानिक सभापति चुनिएपछि र सर्वोच्च अदालत तथा निर्वाचन आयोगले त्यसलाई वैधता दिएपछि कांग्रेसभित्रको शक्ति सन्तुलन नाटकीय रूपमा बदलिएको छ। तर, यसले संस्थापन (थापा–शर्मा) पक्ष र असन्तुष्ट (देउवा–खड्का–कोइराला) पक्षबीचको खाडललाई झन् गहिरो र फराकिलो बनाएको छ। हालैको क्रियाशील सदस्यता नवीकरण बहिष्कार र विराटनगरको 'एकता भेला'ले पार्टी औपचारिक विभाजनभन्दा पनि 'शीतयुद्ध' र समानान्तर अभ्यासको डरलाग्दो चक्रव्यूहमा फसेको प्रष्ट पार्छ।

यही पृष्ठभूमिमा एउटा पेचिलो प्रश्न राजनीतिक बजारमा तैरिएको छ- के यो संकटमा डा. शेखर कोइराला एकताको ‘सेतु’ बन्न सक्छन्, या उनी आफ्नै गुटबन्दीको विरासतमा हराउनेछन्।विभाजनको डिलमा कांग्रेस: एकताको सम्भावना कति? नेपाली कांग्रेसभित्र अहिले वैधानिकता र जनमतको अनौठो टक्कर छ। संस्थापन पक्षसँग न्यायालय र कानुनी प्रणालीको वैधानिकता छ भने पुराना र स्थापित नेताहरूसँग पार्टीको एउटा ठूलो सङ्गठनात्मक संरचना र कार्यकर्ताको 'लिगेसी' छ। अहिले दुवै पक्ष आ–आफ्नै अडानमा छन्।

गगन–विश्वप्रकाश पक्ष: विशेष महाधिवेशनको जगमा उभिएर पार्टीमा 'विधि र नयाँ नेतृत्व' स्थापित गर्न चाहन्छ। उनीहरूले असन्तुष्ट पक्षलाई समेट्न केही केन्द्रीय सदस्य र समितिमा भागबन्डाको प्रस्ताव अघि सारे पनि मूल नेतृत्व छोड्ने पक्षमा छैनन्।

देउवा–खड्का–कोइराला मोर्चा: विशेष महाधिवेशनलाई स्वीकार नगरेर १४औँ महाधिवेशनकै संरचनाको सम्मानजनक समायोजन वा १५औँ महाधिवेशनका लागि नयाँ तदर्थ समितिको माग गरिरहेका छन्।

एकताको सम्भावना: राजनीतिमा असम्भव केही हुन्न, तर तत्कालै भावनात्मक एकताको सम्भावना न्यून देखिन्छ। संगठनको भविष्यलाई हेरेर 'चुनावी र प्राविधिक' तालमेल वा सम्झौता हुन सक्छ, तर विचार र कार्यशैलीको टक्करले कांग्रेसलाई भित्रभित्रै मक्कयाइरहेको छ।

 शेखर कोइराला: एकताका संवाहक कि गुटबन्दीका खेलाडी?

के कोइराला आफैं गुटबन्दीमा रमाएका त होइनन् यसको वस्तुनिष्ठ विश्लेषण गर्दा शेखर कोइरालाको भूमिका विरोधाभासपूर्ण देखिन्छ। विरोधाभासपूर्ण सहकार्यस् हिजो १४औँ महाधिवेशनमा शेरबहादुर देउवाको 'शासकीय शैली' विरुद्ध संस्थापन इतर समूहको नेतृत्व गरेका शेखर आज तिनै देउवा र पूर्णबहादुर खड्कासँग एउटै मोर्चामा उभिएका छन्। यसलाई कतिपयले 'सिद्धान्तहीन अवसरवाद' र कतिपयले 'राजनीतिक बाध्यता'का रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

सबैलाई समेट्ने कौशलमा प्रश्न: शेखरसँग कोइराला परिवारको विरासत त छ, तर दृढ निर्णय लिने र सबैलाई एउटै ठाउँमा बाँधेर राख्ने ‘करिश्माई’ राजनीतिक कौशलको सधैँ अभाव खट्किएको छ। हिजो उनकै समूहमा रहेका गगन थापाहरू आज अलग धारको नेतृत्व गरिरहनुले पनि उनको समेट्ने क्षमतामाथि प्रश्न उठाउँछ।

अधिनायकवादको आरोप र विरोधाभासस् हालै विराटनगरमा 'पार्टीमा अधिनायकवाद सुरु भयो' भन्दै गर्दा कोइराला आफैंले पार्टीको आधिकारिक नीति र सदस्यता अभियानलाई चुनौती दिइरहेका छन्।

पुस्तान्तरणको चेपुवामा शेखर 

यदि शेखर कोइरालाले साँच्चै नै मध्यस्थकर्ता बनेर एकताको प्रसंग अघि बढाए भने पनि उनलाई दुवै पुस्ताले शङ्काको घेरामा राख्ने निश्चित छ। शेखर कोइरालाको संकट हो पुरातन पुस्ता देउवा-खड्का क्याम्प र युवा पुस्ता गगन-विश्वप्रकाश क्याम्प।

कोइराला लिगेसीप्रति परम्परागत संशय के छ भने उनीमाथि हिजोको सहयात्रीले बाटो बिराएको आरोप लागेको छ। देउवालाई छोडेर कतै सम्झौता गर्ने डर रूपान्तरणको नारा छोडेर संस्थापनविरोधी बनेको आक्रोश छ।

पुराना पुस्ताको संशय: शेरबहादुर देउवा र संस्थापन इतरका पुराना नेताहरू शेखरलाई कोइराला परिवारको विरासत ब्यूँताउन खोजेको रूपमा हेर्छन्। देउवा क्याम्पले शेखरलाई गगन थापाविरुद्धको लडाइँमा 'अस्त्र'का रूपमा प्रयोग त गर्न सक्छ, तर पूर्ण रूपमा नेता स्वीकार्न गाह्रो छ।

युवा पुस्ताको आक्रोश: युवा पुस्ता (गगन–विश्वप्रकाश र कार्यकर्ता) शेखरसँग सबैभन्दा बढी चिढिएका छन्। हिजो पार्टी रूपान्तरण र पुस्तान्तरणको एजेन्डामा शेखरलाई अघि सारेका युवाहरू आज उनैलाई 'कन्जरभेटिभ' (पुरातनवादी) मोर्चाको सारथि बनेको देख्दा आक्रोशित छन्। युवा पुस्ताको नजरमा शेखर 'नयाँ सोचको बाधक र पुरानै भागबन्डाको राजनीतिको खेलाडी' बन्न पुगेका छन्।

शेखरका लागि अन्तिम अग्निपरीक्षा

शेखर कोइराला अहिले कांग्रेस राजनीतिको त्यस्तो दोबाटोमा छन्, जहाँबाट उनले चाल्ने एक गलत कदमले उनको राजनीतिक अवसान गराउन सक्छ भने एक सही कदमले उनलाई राजनेता बनाउन सक्छ।

यदि उनले वास्तवमै पार्टी जोगाउने हो भने देउवा क्याम्पको 'अड्को' र गगन क्याम्पको 'अहंकार' दुवैलाई त्याग्न लगाउन सक्नुपर्छ। तर, त्यसका लागि उनले पहिले आफ्नै 'गुटीय' स्वार्थ र देउवासँगको अप्राकृतिक मोर्चाबन्दीबाट बाहिर निस्कनुपर्छ। अन्यथा, इतिहासले उनलाई 'पार्टी एकताका नायक' होइन, बरु 'आफ्नै गुट र विरासत जोगाउन पार्टीलाई बन्धक बनाउने नेता' का रूपमा चित्रित गर्ने खतरा प्रबल छ। इतिहास र वर्तमानको राजनीतिक धड्कन नाप्न चिकित्साशास्त्रमा विद्यावारिधि कोइराला कति सफल हुनेछन् त्यसमै उनको नेतृत्वको आयतन पनि निश्चित हुने पक्का छ।  (तस्बिर स्रोत- नेपाल न्यूज)