कहिलेकाहीँ एउटा कविको अन्तिम यात्रामा मानिस कम हुन्छन्, तर उसको शब्दको यात्रामा पुस्तौँपुस्ता हिँडिरहेका हुन्छन्। हरिभक्त कटुवाल त्यस्तै कवि हुन्।

भाद्र २५।

यो मिति नेपाली साहित्यको स्मृतिमा एउटा गहिरो पीडासँग जोडिएको छ।

वि.सं. २०३७ साल भाद्र २५ गते नेपाली साहित्यले एउटा यस्तो कविलाई गुमायो, जसले धेरै ठूलो जीवन बाँच्न पाएनन्, तर छोटो जीवनमै नेपाली मनभित्र असाधारण ठाउँ बनाए।

नाम थियो - हरिभक्त कटुवाल।

कवि।

गीतकार।

लेखक।

र सबैभन्दा बढी- आफ्नै पीडा बोकेर अरूको मनको भाषा लेख्ने एउटा संवेदनशील मानिस।

उनको जीवन ४५ वर्षमै रोकियो।

तर उनका शब्द रोकिएनन्।

आज पनि नारायण गोपालको स्वरमा ‘मलाई नसोध कहाँ दुख्छ घाउ’ बज्दा एउटा पुरानो पीडा फेरि ब्युँझिन्छ। ‘पोखिएर घामको झुल्का’ सुन्दा उज्यालोभित्र लुकेको उदासी देखिन्छ। ‘मेरो यो गीतमा जून मूर्छना छ’ सुन्दा प्रेम र एकान्तको अनौठो संगम महसुस हुन्छ।

कविको शरीर छैन।

तर कविको मन अझै बोलिरहेको छ।

सायद यही हो- स्रष्टाको अमरता।

एउटा असाधारण विरोधाभास

हरिभक्त कटुवालको जीवन सम्झँदा एउटा दृश्य बारम्बार आँखाअगाडि आउँछ।

एकातिर, काठमाडौँमा उनी साहित्यका ‘हिरो’ थिए।

उनका कविता चर्चामा थिए।

उनका गीत गाइन्थे।

उनका शब्दले युवाका प्रेम, पीडा, विद्रोह र एकान्तलाई छुन्थे।

अर्कोतिर, उनको अन्तिम यात्रामा जम्मा १३ जना मलामी थिए।

तेह्र जना!

यो संख्या आफैँमा एउटा लामो कथा हो।

एकजना कवि, जसका शब्दले हजारौँ मानिसको मन छोए, अन्तिम पटक चितातिर जाँदा उसको पछाडि हिँड्ने मानिस तेह्र जना मात्र।

यो केवल एउटा दुःखद तथ्य होइन।

यो नेपाली समाजको स्मृतिमा राखिएको एउटा ऐना हो।

त्यो ऐनामा हामीले आफूलाई हेर्नुपर्छ।

हामी स्रष्टालाई उसको सिर्जनामा मात्र माया गर्छौँ कि उसको दुःखमा पनि साथ दिन्छौँ?

भीडमा हिरो, एकान्तमा हराएको मानिस

मानिसको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना के हो भने ऊ भीडमा पनि एक्लो हुन सक्छ।

हरिभक्त कटुवालको जीवनलाई यही कोणबाट हेर्दा अझ मार्मिक देखिन्छ।

बाहिरबाट उनी चर्चित थिए।

भित्रबाट उनी कति थाकेका थिए—सायद संसारले त्यति बुझेन।

उनको जीवनमा प्रेम थियो।

विवाह थियो।

सपना थियो।

साहित्य थियो।

तर सँगसँगै पीडा र एक्लोपन पनि थियो।

पारिवारिक स्रोतसँग जोडिएका प्रसंगहरूमा उनले प्रेम गरेर जयकुमारीलाई भगाएर ल्याई आफ्नै घरको गोठमा राखेर रीतपूर्वक विवाह गरेको उल्लेख पाइन्छ। तर वैवाहिक जीवनमा आफूले खोजेको भावनात्मक साथ नपाएको अनुभूति र त्यसबाट जन्मिएको एक्लोपनले उनलाई मदिरातर्फ धकेलेको बताइन्छ।

यो प्रसंगलाई अन्तिम सत्यका रूपमा व्याख्या गर्नुभन्दा एउटा संवेदनशील जीवनको सम्भावित पाटोका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।

किनकि मानिसको जीवन कुनै एउटा कारणले मात्र बिग्रँदैन।

दुःखहरू जम्मा हुन्छन्।

मन थाक्दै जान्छ।

मानिस आफ्नै मौनताको कैदी बन्छ।

र कहिलेकाहीँ त्यही मौनता भुलाउन उसले गलत ढोका ढकढक्याउँछ।

कटुवालले पनि मदिरामा त्यस्तै कुनै क्षणिक विस्मृति खोजेका थिए कि?

हामी निश्चित भन्न सक्दैनौँ।

तर उनको जीवनको अन्तिम अध्यायले एउटा गम्भीर कुरा भने सम्झाउँछ- प्रतिभाशाली मानिस पनि पीडाबाट मुक्त हुँदैन।

रक्सीको बोतलभित्र कविता डुबेको थियो कि पीडा?

कटुवाल अत्यधिक मदिरापान गर्थे भन्ने कुरा उनका जीवनका चर्चित प्रसंगमध्ये हो।

मदिराले उनको स्वास्थ्य बिगार्‍यो।

कलेजोमा गम्भीर असर पर्‍यो।

अन्ततः उनी बिरामी परे।

नेपालबाट असम फर्काइए।

र ४५ वर्षमै उनको जीवनको दीप निभ्यो।

यहाँ कटुवाललाई केवल ‘मदिराले बिगारेको कवि’ भनेर सम्झनु भने उनको व्यक्तित्वमाथि अन्याय हुन्छ।

किनकि रक्सी उनको जीवनको एउटा अध्याय थियो।

कटुवाल स्वयं एउटा पूरा पुस्तक थिए।

त्यो पुस्तकमा प्रेम थियो।

त्यसमा कविता थियो।

त्यसमा विद्रोह थियो।

त्यसमा कमजोरी थियो।

त्यसमा असफलता थियो।

त्यसमा प्रतिभा थियो।

र सबैभन्दा बढी- मान्छेको मनभित्र हुने अदृश्य युद्ध थियो।

हामीले उनको कमजोरी देख्यौँ।

तर उनको पीडा कति देख्यौँ?

आसाममा जन्मिएको त्यो नेपाली आवाज

वि.सं. १९९२ असार १८ गते भारतको आसाममा जन्मिएका कटुवालले नेपाली साहित्यलाई असाधारण योगदान दिए।

भूगोलले उनलाई नेपालबाहिर जन्मायो।

तर भाषाले उनलाई नेपाली मनसँग बाँध्यो।

उनले नेपाली साहित्यलाई कठिन शब्दको भारी बोकेर होइन, साधारण मानिसको हृदयमा पुग्ने सरल भाषाबाट समृद्ध बनाए।

उनका कविता पढ्दा लाग्छ- यो त मेरो आफ्नै कुरा हो।

उनका गीत सुन्दा लाग्छ- यो त मैले भन्न नसकेको कुरा हो।

यही नै उनका सिर्जनाको शक्ति थियो।

उनी साहित्यका लागि साहित्य लेख्दैनथे।

उनी मान्छेको मन लेख्थे।

सायद त्यसैले उनका शब्द आज पनि पुराना भएका छैनन्।

नारायण गोपालको स्वरमा अमर भएका कटुवाल

हरिभक्त कटुवालका शब्दलाई नेपाली संगीतका महान् स्वरमध्ये एक नारायण गोपालको आवाजले जब समात्यो, ती शब्दले नयाँ जीवन पाए।

‘मलाई नसोध कहाँ दुख्छ घाउ’

यो गीत सुन्दा हामीलाई केवल घाउ सम्झना हुँदैन।

हामीलाई त्यो घाउ लुकाएर हिँड्ने मानिस सम्झना हुन्छ।

कति मानिसले आफ्नै जीवनको पीडा यस गीतमा भेटे होलान् 

कति प्रेमीले आफ्नो छुटेको प्रेम सम्झे होलान्

कति एक्ला मानिसले आफ्नै मनको आवाज सुने होलान्

त्यसैले कटुवालको गीत व्यक्तिगत रहेन।

त्यो सामूहिक भावनाको गीत बन्यो।

उनका अन्य चर्चित गीतहरू- ‘पोखिएर घामको झुल्का’, ‘मेरो यो गीतमा जून मूर्छना छ’, ‘डाली डाली फूल फुल्यो पात पात म फुलें’, ‘यो दुई थोपा आँसु मैले मेरै लागि साँचेको’- ले पनि नेपाली संगीतमा उनको शब्दको गहिरो प्रभाव छाडे।

कवि ४५ वर्षमा गए।

तर उनको शब्दले ४५ वर्षको सीमा मानेन।

अन्तिम दिनहरू : एउटा उज्यालो मानिसको अँध्यारो

जीवनको अन्तिम समय कटुवालका लागि निकै कष्टकर रह्यो।

स्वास्थ्यले साथ छाड्दै गयो।

मदिराले शरीर कमजोर बनाइसकेको थियो।

कलेजोले जवाफ दिइरहेको थियो।

जसले अरूका मनका घाउमा शब्दको मल्हम लगायो, उसको आफ्नै शरीर भने रोगसँग हार्दै थियो।

कति विडम्बना!

कवि अरूलाई जीवनको अर्थ सम्झाउँदै लेखिरह्यो।

तर आफ्नो जीवन भने बिस्तारै हातबाट फुस्किँदै गयो।

अन्ततः उनलाई असम फर्काइयो।

र भाद्र २५ आयो।

एउटा युगको एउटा आवाज मौन भयो।

अनि आयो त्यो १३ जनाको क्षण

कल्पना गर्नुस्-

एउटा कविको शव अगाडि छ।

आफ्नो जीवनमा उसले हजारौँ मन छोएको छ।

उसका गीत गाइएका छन्।

उसका कविता पढिएका छन्।

तर अन्तिम यात्रामा मानिसहरू गन्दै जाँदा संख्या पुग्छ-

तेह्र।

१३ जना।

त्यो दृश्य कस्तो थियो होला?

सायद त्यहाँ ठूलो भीड थिएन।

नारा थिएनन्।

फूलको ठूलो थुप्रो थिएन।

पत्रपत्रिकाको ठूलो चर्चा पनि थिएन।

सायद एउटा कविको शरीर चुपचाप चितातिर गइरहेको थियो।

तर हामीलाई थाहा छ-

त्यो शरीरसँगै जाने मान्छे तेह्र जना थिए।

उसका शब्दसँग जाने मानिस भने लाखौँ थिए।

यही ठाउँमा कटुवालको जीवनले मृत्युको परिभाषा उल्ट्याइदिन्छ।

मृत्यु भनेको शरीरको अन्त्य मात्र हो।

स्रष्टाको मृत्यु?

त्यो तब हुन्छ, जब उसको सिर्जना मानिसको स्मृतिबाट मेटिन्छ।

कटुवाल त्यहाँ मरेका छैनन्।

तेह्र मलामीको कथा आजका लागि पनि हो

कटुवालको अन्तिम यात्रामा १३ जना मात्र थिए भनेर हामी दुःखी हुन्छौँ।

हुनुपर्छ।

तर त्यसलाई केवल विगतको एउटा दुखद घटना बनाएर छोड्नु हुँदैन।

आज पनि हाम्रो वरिपरि कति मानिस एक्लै छन्

कति कलाकार आफ्नै संघर्षमा छन्

कति लेखक आर्थिक अभावमा छन्

कति पत्रकार तनावमा छन्

कति सिर्जनशील मानिस बाहिर मुस्कुराएर भित्रभित्रै भाँचिरहेका छन्

हामी उनीहरूको पोस्टमा ‘वाह’ लेख्छौँ।

गीतमा लाइक गर्छौँ।

कविता शेयर गर्छौँ।

तर मानिसका रूपमा उनीहरूको छेउमा पुग्छौँ?

कटुवालले हामीलाई यही प्रश्न सोध्छन्।

सिर्जनालाई प्रेम गर्नु पर्याप्त छैन, स्रष्टालाई पनि बुझ्नुपर्छ।

अन्तिम यात्राको संख्या होइन, बाँकी रहेको उज्यालो हेरौँ, कटुवालको अन्तिम यात्रामा १३ जना थिए। तर आज उनका गीत सुन्नेहरूको संख्या तेह्रमा रोकिएको छैन।

उनका कविता पढ्ने पुस्ता सकिएको छैन।

उनका शब्द नयाँ पुस्ताका प्रेमीहरूको मुखमा छन्।

रेडियोमा छन्।

संगीतमा छन्।

स्मृतिमा छन्।

कसैको एकान्त कोठामा छन्।

कसैको प्रेमपत्रमा छन्।

कसैको आँखाको आँसुमा छन्।

कसैको पुरानो सम्झनामा छन्।

अर्थात्-

कटुवालको अन्तिम यात्रा चितासम्म मात्र पुगेको थियो।

उनको वास्तविक यात्रा त्यही दिनदेखि सुरु भयो।

भाद्र २५ स् एउटा कविलाई सम्झनेभन्दा बढी केही गरौँ

भाद्र २५ आउँदा हामीले कटुवालको तस्वीर राखेर श्रद्धाञ्जली दिनेछौँ।

उनका गीत बजाउनेछौँ।

उनका कविता उद्धृत गर्नेछौँ।

तर त्यसपछि?

सायद यसपटक हामी एउटा थप काम गरौँ।

आफ्नो वरिपरि कुनै हरिभक्त कटुवाल छ कि भनेर हेरौँ।

कुनै प्रतिभाशाली मानिस एक्लै त छैन?

कुनै कवि आफ्नो पीडामा डुबिरहेको त छैन?

कुनै कलाकार या पत्रकार आर्थिक अभावमा सिर्जना छोड्ने अवस्थामा त छैन?

कुनै साथी बाहिर हाँसिरहेको तर भित्र रोइरहेको त छैन?

यदि छ भने, उसको छेउमा बसौँ।

उसलाई भनौँ- “तिमी एक्लो छैनौ।”

सायद यही कटुवालप्रतिको सबैभन्दा सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।

तेह्र जना मलामी र लाखौँ मन

हरिभक्त कटुवाललाई सम्झँदा अन्ततः त्यो तेह्रको संख्या मनमा आउँछ।

तर अब हामीले त्यो संख्यालाई केवल दुःखको प्रतीक बनाउनु हुँदैन।

त्यसलाई एउटा पाठ बनाऔँ।

एउटा चेतावनी बनाऔँ।

एउटा प्रश्न बनाऔँ।

र एउटा संकल्प बनाऔँ-

जिउँदो हुँदा स्रष्टालाई सम्झनेछौँ।

उसको सिर्जना मात्र होइन, उसको पीडा पनि बुझ्नेछौँ।

उसको शब्द मात्र होइन, उसको मौनता पनि सुन्नेछौँ।

किनकि मानिस मरेपछि फूल चढाउनु सजिलो हुन्छ।

जिउँदो हुँदा उसको हात समात्नु कठिन हुन्छ।

हरिभक्त कटुवालको जीवनले यही कठिन पाठ छाडेको छ।

आज भाद्र २५ मा उनलाई सम्झँदा मनभित्र एउटा दृश्य फेरि उभिन्छ-

एउटा कवि चुपचाप चितातिर गइरहेको छ।

पछाडि तेह्र जना मानिस छन्।

तर अगाडि?

अगाडि त उनका शब्दहरू छन्।

असंख्य मानिसका ओठमा।

असंख्य आँखाका आँसुमा।

असंख्य मुटुका धड्कनमा।

र शायद त्यही भएर-

हरिभक्त कटुवालको अन्तिम यात्रामा तेह्र जना मात्र मलामी थिएनन्।

तेह्र जना उनको शरीरका मलामी थिए।

उनका शब्दका मलामी त आज पनि लाखौँ छन्।

कवि हराए।

गीतकार हराए।

मानिस हराए।

तर उनको कलमबाट निस्किएको पीडा हराएन।

उनले लेखेको प्रेम हराएन।

उनले छोडेको प्रश्न हराएन।

र सबैभन्दा ठूलो कुरा-

उनले नेपाली मनमा छोडेको आफ्नो ठाउँ अझै खाली भएको छैन।

भाद्र २५, त्यसैले केवल मृत्युको मिति होइन।

एउटा कविको एक्लोपन सम्झने दिन हो।

एउटा स्रष्टाको मूल्य बुझ्ने दिन हो।

र आफू वरिपरिका जीवित ‘कटुवालहरू’लाई समयमै चिन्ने दिन हो।

ह्रदयका प्रतिनिधि कटुवालप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली!!!