घुँडा दुख्न थालेपछि धेरैको पहिलो चिन्ता हुन्छ- अब अप्रेसन गर्नुपर्ने भयो कि? तर हरेक घुँडाको दुखाइको समाधान शल्यक्रिया होइन। ढाडपछि घुँडा शरीरमा लामो समयसम्म दुखिरहने समस्याको अर्को सामान्य ठाउँ हो। युवा अवस्थामा खेलकुद वा अन्य गतिविधिका क्रममा लागेको चोटदेखि उमेर बढ्दै जाँदा जोर्नी खिइने समस्यासम्म घुँडा दुख्ने विभिन्न कारण हुन सक्छन्।

घुँडा हाम्रो शरीरको सबैभन्दा ठूलो जोर्नी हो। हिँड्दा, दौडिँदा, सिँढी चढ्दा, बस्दा–उठ्दा मात्र होइन, ओछ्यानमा पल्टिँदासमेत यसले शरीरको भार थेगिरहेको हुन्छ। त्यसैले घुँडामा लगातार दबाब पर्दा समस्या आउन सक्छ। पहिले नै चोट लागेको छ भने सामान्य गतिविधिले पनि बढी दुखाइ गराउन सक्छ।

तर घुँडा दुख्दैमा शल्यक्रिया नै गर्नुपर्छ भन्ने होइन। दुखाइको वास्तविक कारण पत्ता लगाएर व्यायाम, शारीरिक उपचार, जीवनशैलीमा परिवर्तन र आवश्यक औषधिबाट धेरैजसो समस्या नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

घुँडा किन दुख्छ?

विशेषगरी ५५ वर्षपछि घुँडा दुख्ने प्रमुख कारणमध्ये ओस्टियोआर्थराइटिस एक हो। यसमा घुँडाभित्र हड्डीको बीचमा रहेको कार्टिलेज अर्थात् नरम सुरक्षात्मक तह बिस्तारै खिइँदै जान्छ।

कार्टिलेज खिइँदै गएपछि हड्डीबीच घर्षण बढ्छ र दुखाइ हुन थाल्छ। घुँडा सुन्निन वा फुल्न सक्छ। समयसँगै दुखाइ बढ्दै जान सक्छ।

यस्तो अवस्थामा घुँडाको अगाडि, छेउ वा घुँडाको टोपीमुनि दुख्न सक्छ। बिहान उठ्दा घुँडा कडा भएको महसुस हुने र केहीबेर हिँडेपछि चलाउन सजिलो हुने पनि हुन सक्छ।

घुँडाको अत्यधिक प्रयोग

नियमित व्यायाम गर्ने वा खेलकुदमा सक्रिय मानिसमा पनि घुँडा दुख्न सक्छ। विशेषगरी व्यायामको समय, दूरी वा तीव्रता अचानक बढाउँदा घुँडामा अतिरिक्त दबाब पर्छ।

लामो दूरी दौडिने मानिसमा आईटी ब्यान्ड सिन्ड्रोम हुन सक्छ, जसमा घुँडाको बाहिरी भाग दुख्छ।

त्यस्तै, घुँडाको गलत चाल, कमजोर मांशपेसी वा पुरानो चोटका कारण प्याटेलोफेमोरल पेन सिन्ड्रोम, अर्थात् ‘रनर्स नी’ पनि हुन सक्छ। यसमा प्रायः घुँडाको टोपीमुनि दुखाइ हुन्छ।

अचानक लागेको चोट

लड्दा, दुर्घटना हुँदा वा खेलकुदका क्रममा घुँडा अचानक मर्किँदा वा घुम्दा तीव्र दुखाइ हुन सक्छ।

यस्तो चोटमा मेनिस्कस च्यातिन सक्छ। मेनिस्कस घुँडाभित्र रहेको अर्धचन्द्राकार कार्टिलेज हो, जसले झट्का सोस्नुका साथै घुँडालाई स्थिर राख्न मद्दत गर्छ।

मेनिस्कस च्यातिँदा तीखो दुखाइ, सुन्निने तथा घुँडा मोड्न वा सिधा पार्न कठिनाइ हुन सक्छ।

लिगामेन्टमा चोट

घुँडालाई स्थिर राख्ने चार प्रमुख लिगामेन्टमध्ये कुनै तन्किँदा वा च्यातिँदा पनि घुँडामा चोट लाग्छ।

खेलकुदका क्रममा एमसीएल र एसीएलमा चोट लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ। विशेषगरी एसीएल च्यातिँदा घुँडाभित्र ‘पटक्क’ आवाज आएको महसुस हुन सक्छ। त्यसपछि घुँडा सुन्निने र अस्थिर हुने समस्या देखिन सक्छ।

घुँडा दुख्यो भने के गर्ने?

घुँडा बिस्तारै दुख्न थालेको छ भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। तर दुख्यो भन्दैमा व्यायाम र शारीरिक गतिविधि नै बन्द गर्नु पनि उचित हुँदैन।

पहिलो काम हो- दुखाइको कारण पत्ता लगाउनु।

शारीरिक चिकित्सक (फिजिकल थेरापिस्ट) ले घुँडाको समस्या पहिचान गर्न र आवश्यक व्यायाम सिकाउन सहयोग गर्न सक्छन्।

कहिलेकाहीँ घुँडाको समस्या घुँडामै मात्र हुँदैन। कम्मर वा खुट्टाका मांशपेसी कमजोर हुनु, हिँड्दा खुट्टा भित्रतिर ढल्किनुजस्ता कारणले पनि घुँडामा अतिरिक्त दबाब पर्न सक्छ।

दीर्घकालीन घुँडा दुखाइमा घुँडा वरिपरिका मांशपेसी बलियो बनाउनु उपयोगी हुन्छ। ग्लुट्स, हिप, क्वाड्रिसेप्स र ह्यामस्ट्रिङ्सलगायतका मांशपेसीलाई बलियो बनाउन सकिन्छ।

घुँडाको अगाडिको दुखाइमा क्वाड्रिसेप्स, हिप र पेट वरिपरिका मांशपेसी बलियो बनाउने तथा आवश्यक स्ट्रेचिङ गर्ने अभ्यासले पनि राहत दिन सक्छ।

घुँडा दुख्यो भन्दैमा व्यायाम नछोड्नुहोस्

‘घुँडा दुख्यो, अब व्यायाम गर्नु हुँदैन’ भन्ने धारणा सधैँ सही हुँदैन।

बरु आफ्नो अवस्था र चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार घुँडामा कम दबाब पर्ने गतिविधि रोज्न सकिन्छ। साइकल चलाउने, पौडी खेल्ने वा एलिप्टिकल मेसिन प्रयोग गर्ने जस्ता अभ्यासले घुँडामा धेरै भार नपारी शरीरलाई सक्रिय राख्न सक्छन्।

जोर्नी खिइएको अवस्थामा पनि नियमित र उपयुक्त व्यायामले दुखाइ कम गर्न र दैनिक गतिविधि सहज बनाउन सहयोग गर्न सक्छ।

कतिपय अवस्थामा टेप लगाउने वा घुँडालाई राम्रोसँग सपोर्ट गर्ने जुत्ता प्रयोग गर्दा पनि राहत मिल्न सक्छ।

औषधि वा इन्जेक्सन कहिले?

व्यायाम, शारीरिक उपचार र जीवनशैलीमा परिवर्तन गर्दा पनि दुखाइ कम नभए चिकित्सकले आवश्यकताअनुसार दुखाइ कम गर्ने औषधि वा अन्य उपचार सुझाउन सक्छन्।

केही बिरामीमा स्टेरोइड इन्जेक्सन उपयोगी हुन सक्छ। यसले केही समयका लागि दुखाइ कम गर्न सक्छ। तर यस्तो इन्जेक्सन पटक–पटक लगाउनु उपयुक्त नहुन सक्छ।

हाइलुरोनिक एसिड वा प्लेटलेट–रिच प्लाज्मा (पीआरपी) जस्ता इन्जेक्सनबारे पनि विभिन्न अध्ययन भएका छन्। तर यस्ता उपचार सबैका लागि प्रभावकारी हुन्छन् भन्ने निश्चित प्रमाण छैन। कतिपय उपचार महँगा पनि हुन सक्छन्।

त्यसैले अरू कसैले प्रयोग गरेर फाइदा भएको उपचार आफूले पनि गर्नुपर्छ भन्ने हुँदैन। उपचारको विकल्प चिकित्सकसँग परामर्श गरेर मात्र छनोट गर्नु राम्रो हुन्छ।

कहिले शल्यक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ?

घुँडा दुख्नेबित्तिकै शल्यक्रिया गर्ने अवस्था सामान्यतया आउँदैन।

धेरै प्रकारका गैरशल्यक्रियात्मक उपचार गर्दा पनि दुखाइ कम नभएको, घुँडाको समस्या गम्भीर भएको र त्यसले दैनिक जीवनमै ठूलो असर पारेको अवस्थामा चिकित्सकले शल्यक्रियाको विकल्पबारे विचार गर्न सक्छन्।

केही अवस्थामा घुँडा प्रत्यारोपणसमेत आवश्यक पर्न सक्छ। तर यस्तो निर्णय दुखाइको कारण, घुँडाको अवस्था र बिरामीको दैनिक जीवनमा परेको असर हेरेर गरिन्छ।

चोट लागेपछि तुरुन्त के गर्ने?

अचानक चोट लागेमा सबैभन्दा पहिले दुखाइ बढाउने गतिविधि रोक्नुहोस्।

घुँडाको वरिपरि बरफ राख्दा सुन्निने र दुखाइ कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ। आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार सामान्य दुखाइ कम गर्ने औषधि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

तर एसीएल वा मेनिस्कस च्यातिएको जस्ता चोटमा थप परीक्षण र उपचार आवश्यक पर्न सक्छ।

यी लक्षण देखिए बेवास्ता नगर्नुहोस्

घुँडा दुखाइलाई सधैँ सामान्य समस्या भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। विशेषगरी यीमध्ये कुनै लक्षण देखिए चिकित्सकसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ :

घुँडा अस्थिर भएको महसुस हुनु
अचानक निकै तीखो दुखाइ हुनु
सिँढी चढ्न नसक्नु
केही कदम पनि सहजसँग हिँड्न नसक्नु
घुँडा धेरै सुन्निनु
ज्वरोसँगै घुँडा दुख्नु
हड्डीमा प्रत्यक्ष दुखाइ महसुस हुनु
राति सुत्नै नसक्ने गरी दुख्नु

घुँडा स्वस्थ राख्ने केही सजिला उपाय

घुँडा दुख्ने सबै कारण हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैनन्। उमेर र वंशाणुगत कारण परिवर्तन गर्न सकिँदैन। तर घुँडालाई स्वस्थ राख्न हामीले केही कुरामा ध्यान दिन सक्छौँ।

स्वस्थ शरीरको तौल कायम राख्नु सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपायमध्ये एक हो। शरीरको तौल बढी हुँदा हरेक पाइला चाल्दा घुँडामा थप भार पर्छ।

त्यसैगरी नियमित शारीरिक गतिविधि पनि आवश्यक छ। ‘व्यायाम गर्दा घुँडा बिग्रन्छ’ भन्ने धारणा सधैँ सही होइन। लामो समय निष्क्रिय बस्दा मांशपेसी कमजोर हुन सक्छन् र त्यसले घुँडामा झन् बढी दबाब पर्न सक्छ।

त्यसैले आफ्नो उमेर र शारीरिक अवस्थाअनुसार नियमित हिँडडुल, उपयुक्त व्यायाम, पर्याप्त आराम र सन्तुलित खानपानमा ध्यान दिनु उपयोगी हुन्छ।

घुँडा दुख्नु भनेको अप्रेसनको संकेत मात्र होइन, शरीरले दिएको एउटा संकेत हो।

त्यसको कारण समयमै पत्ता लगाएर उचित व्यायाम, शारीरिक उपचार, जीवनशैलीमा सुधार र आवश्यक उपचार गर्न सके धेरै अवस्थामा शल्यक्रियाबाट जोगिन सकिन्छ।

घुँडा दुखेपछि चुपचाप सहेर बस्नु पनि ठीक होइन, आत्तिएर अप्रेसनतिर दौडिनु पनि ठीक होइन। पहिले कारण बुझौँ, त्यसपछि सही उपचार रोजौँ। (स्रोत: सिएनए) -एआई स्केच