म्याग्दी। अन्नपूर्ण हिमालको काखमा पुगेपछि पाँचवटा साना–साना ताल देखिन्छन् भनेर कल्पना गर्नुहोस्। चारैतिर सेता हिमाल, बीचमा निलो पानी र शान्त वातावरण। यही दृश्यका कारण म्याग्दीको अन्नपूर्ण गाउँपालिका–४ मा रहेको पञ्चकुण्ड पछिल्लो समय पर्यटकको रोजाइमा पर्न थालेको छ।

तर अहिले पञ्चकुण्डको चर्चा प्राकृतिक सुन्दरताका कारण मात्रै भइरहेको छैन। प्रश्न उठेको छ- तालको आकार साँच्चै अस्वाभाविक रूपमा बढिरहेको होरु अनि यसले भविष्यमा जोखिम निम्त्याउन सक्छरु

यही प्रश्नमा स्थानीयदेखि विज्ञसम्मका धारणा भने एउटै छैनन्।

‘पहिले पाँच कुण्ड देखिन्थे, अहिले एउटैजस्तो देखिन्छ’

म्याग्दीका उद्धारकर्मी तथा पर्यटन व्यवसायी इन्द्रसिंह शेरचनले सन् २००३ मा पहिलोपटक अन्नपूर्ण आधार शिविर पुग्दा त्यहाँ पाँचवटा साना कुण्ड स्पष्ट देखेका थिए।

“हिउँदका चार महिनाबाहेक अन्य समयमा पाँच कुण्ड देखिन्थे,” उनी सम्झन्छन्, “अहिले पहिलेको जस्तो कुण्डहरू देखिन छाडेका छन्।”

समुद्री सतहदेखि करिब चार हजार ५० मिटर उचाइमा रहेको पञ्चकुण्ड अन्नपूर्ण, फ्रेन्क, तिलिचो र नीलगिरि हिमालको फेदीमा रहेको गोलाकार ताल हो। अन्नपूर्ण र तिलिचो क्षेत्रको हिउँ पग्लिएर आएको पानी जम्मा हुँदै यो प्राकृतिक हिमताल बनेको मानिन्छ।

तर जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाली क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तनबाट पञ्चकुण्ड पनि अछुतो नरहेको आशंका गरिएको छ।

१२ वर्षमा ८४६ प्रतिशत विस्तार?

अन्नपूर्ण–६ का पर्यापर्यटन अध्येता घनश्याम खड्काले भने पञ्चकुण्डको अवस्थालाई गम्भीर रूपमा हेर्नुपर्ने बताउँछन्।

खड्का अनुसार एकीकृत पर्वतीय विकासका लागि अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र (इसिमोड) को तथ्याङ्कमा सन् २०१३ मा ०.०४१ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा फैलिएको पञ्चकुण्डको क्षेत्रफल सन् २०२५ मा ०.३८८ वर्ग किलोमिटर पुगेको देखिन्छ।

अर्थात्, १२ वर्षमा तालको क्षेत्रफल ८४६ प्रतिशतले बढेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

यो तथ्याङ्क आफैँमा चासोको विषय हो। किनकि हिमताल ठूलो हुँदै जानु भनेको सधैँ जोखिम नै हो भन्ने होइन, तर हिमतालको विस्तार, गहिराइ, वरिपरिको हिमनदी, मोरिन बाँध र तापक्रमलगायत पक्षलाई सँगसँगै हेर्नुपर्ने हुन्छ।

तर स्थानीय अभियन्ताको प्रश्न- ‘क्षेत्रफल होइन, गहिराइ बढेको हो’ पञ्चकुण्डको जोखिमबारे सबै सहमत भने छैनन्।

मौरिस हर्जोग पदमार्ग पहिचानका लागि विसं २०६७ मा स्थानीयको अगुवाइ गर्दै अन्नपूर्ण आधार शिविर पुगेका अभियन्ता तेज गुरुङका अनुसार पाँचवटा कुण्ड देखिने भएकाले यसको नाम पञ्चकुण्ड राखिएको हो।

स्थानीय शेर्पा समुदायले यसलाई ‘डिकिचो’ भन्ने गरेको र शेर्पा भाषामा यसको अर्थ ‘जमेको ताल’ रहेको उनी बताउँछन्। तर ताल जोखिमयुक्त भएको निष्कर्षमा भने उनी सहमत छैनन्।

“अहिलेसम्म अन्नपूर्ण आधार शिविरबाट बग्ने खोलामा बाढी आएको इतिहास छैन,” उनी भन्छन्, “तालको क्षेत्रफल बढेको होइन, गहिरिएको हो।” त्यसैले उनको प्रश्न पनि सीधा छ- स्थलगत अध्ययन नै नगरी पञ्चकुण्डलाई जोखिमयुक्त कसरी भन्न मिल्छ?

धार्मिक आस्था पनि जोडिएको छ

पञ्चकुण्ड केवल हिमाल र पानीको सुन्दर दृश्य होइन, स्थानीयका लागि धार्मिक आस्थाको केन्द्र पनि हो।

धार्मिक मान्यताअनुसार यहाँ रक्त, दुग्ध, ताम्र, शुद्ध र स्वर्ण गरी पाँचवटा छुट्टाछुट्टै कुण्ड रहेको विश्वास गरिन्छ। कागभुसुन्डी ऋषिले यहाँ तपस्या गरेको जनविश्वाससमेत छ।

पितृको सम्झनामा पिण्डदान गरे पुण्य प्राप्त हुने विश्वासका कारण यसको धार्मिक महत्व पनि छ। यही आस्थालाई ध्यानमा राखेर ताल परिसरमा शिव मन्दिरसमेत निर्माण गरिएको छ। नजिकैको डाँडालाई स्थानीयले कागभुसुन्डी नाम दिएका छन्।

सुनसान पञ्चकुण्डमा अहिले पर्यटकको चहलपहल

केही वर्षअघिसम्म पञ्चकुण्ड निकै सुनसान थियो। यसको प्राकृतिक सौन्दर्य र धार्मिक महत्व स्थानीय समुदायबीच मात्र सीमित थियो। तर नारच्याङदेखि अन्नपूर्ण आधार शिविरसम्म पुग्ने ‘मौरिस हर्जोग’ पदमार्ग सञ्चालनमा आएपछि अवस्था फेरिएको छ।

हिमाल, आधार शिविर र ताल—तीनवटै दृश्य एकै ठाउँबाट देख्न सकिने भएकाले अहिले यहाँ पुग्ने पर्यटक बढेका छन्। कोही तालको किनारमा बसेर ध्यान गर्छन्। कोही हिमाललाई पृष्ठभूमिमा राखेर फोटो खिच्छन्। युवा पुस्ताका लागि त पञ्चकुण्ड सामाजिक सञ्जालमा राख्न मिल्ने ‘सुन्दर फ्रेम’ पनि बनेको छ।

तर पर्यटक बढेसँगै अर्को प्रश्न पनि थपिएको छ- यो सुन्दरतालाई सुरक्षित राख्ने तयारीचाहिँ कति छ?

पञ्चकुण्डको पानीबाट बनेका छन् तीन जलविद्युत् आयोजना

पञ्चकुण्डबाट बग्ने पानी मिस्त्रीखोलामार्फत नारच्याङ हुँदै कालीगण्डकीमा मिसिन्छ। यही पानीको स्रोत प्रयोग गरेर १५२ मेगावाट क्षमताका तीनवटा जलविद्युत् आयोजना निर्माण भएका छन्।

यसले पञ्चकुण्डको जोखिमसम्बन्धी अध्ययन केवल पर्यटन वा वातावरणको विषय नभई स्थानीय बस्ती र जलविद्युत् पूर्वाधारको सुरक्षासँग पनि जोडिएको देखाउँछ।

अध्ययन भएको छैन, अब गर्नुपर्छ

अन्नपूर्ण गाउँपालिकाका अध्यक्ष भारतकुमार पुन पञ्चकुण्डबारे हालसम्म विस्तृत अध्ययन अनुसन्धान नभएको बताउँछन्। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको असर हिमाली क्षेत्रमा देखिन थालेकाले अब जोखिमको वैज्ञानिक मूल्याङ्कन आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ।

“हामीसँग स्रोतसाधन र विज्ञ जनशक्ति छैन,” उनी भन्छन्, “त्यसैले सङ्घीय सरकारसँग अध्ययन अनुसन्धानका लागि अनुरोध गर्ने सोचेका छौँ।”

यो नै अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय देखिन्छ—जोखिम छ भनेर हतारमा निष्कर्ष निकाल्नु पनि ठीक होइन, जोखिम छैन भनेर ढुक्क बस्नु पनि।

‘ताल कति गहिरो छ? ’ भन्ने प्रश्नको उत्तर चाहिन्छ

भू तथा जलाधार व्यवस्थापन कार्यालय पर्वतका वरिष्ठ जलाधार संरक्षण अधिकृत शम्भुकुमार मिश्रका अनुसार हिमाली क्षेत्रमा पछिल्लो समय मौसमको व्यवहार बदलिँदै गएको छ।

कम वर्षा र धेरै हिमपात हुने क्षेत्रमा समेत अनपेक्षित रूपमा ठूलो वर्षा हुन थालेपछि बाढीपहिरोको जोखिम बढिरहेको उनी बताउँछन्। गण्डकी प्रदेशको ताल प्राधिकरणले पञ्चकुण्डसहित प्रदेशका तालतलैयाको विद्युतीय प्रोफाइल तयार पारेको भए पनि पञ्चकुण्डको विस्तृत भौगोलिक जोखिम मूल्याङ्कन भने हुन बाँकी छ।

विशेषज्ञका लागि अब केही प्रश्नको वैज्ञानिक उत्तर खोज्नुपर्ने भएको छ- ताल कति गहिरो छ? मोरिन बाँध कत्तिको बलियो छ? वरिपरिको हिमनदी कति गतिमा खुम्चिँदैछ? पर्माफ्रोष्ट पग्लँदा के असर पर्छ? तालमा पानी थपिँदै जाने अवस्था कस्तो छ?

यसका लागि भू–उपग्रह तस्बिरदेखि जियो राडार, सिस्मिक र विद्युतीय प्रतिरोधसम्बन्धी प्रविधि प्रयोग गरेर अध्ययन गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।

सुन्दर ताललाई डरको प्रतीक होइन, अध्ययनको विषय बनाऔँ

पञ्चकुण्ड अहिले पर्यटनको नयाँ गन्तव्य बन्दैछ। यसको प्राकृतिक सौन्दर्यले मानिसलाई तानिरहेको छ। धार्मिक महत्वले स्थानीय आस्थासँग जोडेको छ। यसको पानीले जलविद्युत् आयोजना चलिरहेका छन्।

त्यसैले पञ्चकुण्डबारे ‘जोखिम छ’ वा ‘जोखिम छैन’ भन्ने बहसमा अल्झिनुभन्दा पहिले वैज्ञानिक अध्ययन गरिनु नै सबैभन्दा बुद्धिमानी बाटो हुन सक्छ। किनकि हिमतालको जोखिम अनुमानले होइन, तथ्यले बताउँछ।

गण्डकी प्रदेशको वन तथा वातावरण मन्त्रालयले पनि कालीगण्डकी क्षेत्रमा जलवायु संवाद आयोजना गरेर हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनले पारेको असरलाई अन्तर्राष्ट्रिय तहमा उठाउने तयारी गरेको छ। साथै जोखिमयुक्त क्षेत्र पहिचान गरी प्रविधियुक्त पूर्वानुमान प्रणाली विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।

पञ्चकुण्डका हकमा पनि कुरा त्यही हो। ताल साँच्चै फैलिएको हो कि गहिरिएको मात्रै हो? जोखिम बढेको हो कि केवल स्वरूप फेरिएको हो? यी प्रश्नको उत्तर अब अनुमानले होइन, स्थलगत अध्ययन र विज्ञानले दिनुपर्छ।

त्यसपछि मात्रै पञ्चकुण्डलाई पर्यटकका लागि ‘सुन्दर गन्तव्य’ भनेर ढुक्कसँग प्रचार गर्ने कि सम्भावित जोखिम क्षेत्र भनेर सावधानी अपनाउने भन्ने निर्णय गर्न सकिन्छ। (राससको समाचारमा आधारित)