काठमाडौं। भोटेकोशीमा आएको बाढीको तीन दिन बितिसक्दा पनि नेपाल सामान्य अवस्थामा फर्किन सकेको छैन। नदीमा आएको आकस्मिक बाढीले रसुवाबाट सुरु गरेको विनाशको असर त्रिशूली हुँदै चितवन, नवलपरासी र अन्य तल्लो तटीय क्षेत्रमा पुगेको छ। कतिपय ठाउँमा अहिले पनि आफन्तको खोजी भइरहेको छ, कतिपय परिवार घरबारविहीन भएर अस्थायी आश्रयमा छन् र उद्धारकर्मी जोखिम मोलेर बेपत्ताको खोजीमा जुटिरहेका छन्।

शुक्रबार साँझसम्म राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको विवरणअनुसार ५७९ जनाको शव फेला परेको छ भने १ हजार ९२४ जना अझै सम्पर्कविहीन छन्। शव रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, तनहुँ, चितवन तथा नवलपरासीका विभिन्न क्षेत्रमा भेटिएका छन्। नदीले बगाएर मानिस तथा भग्नावशेष धेरै तलसम्म पुर्‍याएकाले खोजीको दायरा पनि फराकिलो हुँदै गएको छ।

यो तथ्यांक अझै अन्तिम भने होइन। विभिन्न जिल्लाबाट प्राप्त विवरण मिलाउने काम जारी रहेकाले मृतक र बेपत्ताको संख्या फेरि परिवर्तन हुन सक्ने अधिकारीहरूले बताएका छन्।

उद्धारकर्मी : थाकेका छैनन्, तर चुनौती घटेको छैन

बाढी आएको पहिलो दिनदेखि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल उद्धारमा खटिएका छन्।

शुक्रबार बिहानसम्म मात्रै १ हजार ५४५ जनाको उद्धार गरिएको प्रहरीले जनाएको थियो। उद्धार गरिएकामध्ये ६४४ जना रसुवा, ८९८ जना नुवाकोट र तीन जना धादिङका थिए। उद्धार, खोजी र राहतका लागि प्रहरीले मात्रै ४ हजार ३४८ जनशक्ति परिचालन गरेको विवरण छ। तर उद्धारकर्मी आफैं पनि यो विपद्का पीडित बनेका छन्।

रसुवाको टिमुरे क्षेत्रमा कार्यरत २८ जना प्रहरी अझै सम्पर्कविहीन छन्। नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी, भन्सार र अध्यागमनका कर्मचारीसमेत बाढीपछि सम्पर्कविहीन भएको विवरण आएको छ। यसले विपद्को तीव्रता कति असाधारण थियो भन्ने देखाउँछ।

हेलिकप्टरबाट उद्धार गर्नुपर्ने ठाउँमा मौसम चुनौती बनेको छ। नदी किनारमा पैदल खोजी गर्दा पहिरो, अस्थिर माटो र फेरि बाढी आउन सक्ने जोखिम छ। त्यसैले उद्धारकर्मीका लागि प्रत्येक अभियान आफैंमा जोखिमपूर्ण छ।

आफन्तको प्रतीक्षा : ‘जीवित भेटिन्छन् कि’ भन्ने आशा

बाढीको सबैभन्दा मार्मिक तस्वीर अहिले उद्धार शिविर, अस्पताल र सुरक्षा निकायका कार्यालयमा देखिन्छ।

आफन्त सम्पर्कमा नआएपछि परिवारका सदस्यहरू उद्धार गरिएकाको सूची, अस्पताल र शव पहिचान केन्द्र धाइरहेका छन्। कसैको हातमा फोन छ, तर फोन उठ्दैन। कसैसँग अन्तिम पटक कुरा भएको समय मात्रै बाँकी छ।

सरकार र सुरक्षा निकायले बेपत्ताको विवरण संकलन र पहिचानको काम अघि बढाइरहेका छन्। तर ठूलो संख्यामा मानिस सम्पर्कविहीन भएकाले सूची मिलाउनु आफैंमा ठूलो चुनौती बनेको छ।

यो संकटमा अर्को संवेदनशील पक्ष विदेशी नागरिकको खोजी पनि हो। नेपाल प्रहरीले शुक्रबारसम्म २ हजार ३८१ जना सम्पर्कविहीन रहेको जनाएको थियो, जसमा ६४४ विदेशी नागरिक थिए। भारत, अमेरिका, युक्रेन, मलेसिया, अस्ट्रेलिया, बेलायत र क्यानडालगायतका नागरिक पनि सूचीमा छन्। अर्थात्, यो नेपालभित्रको मात्रै मानवीय संकट रहेनस अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ताको विषयसमेत बनेको छ।

सरकार : उद्धारबाट अब राहत र पुनःस्थापनातिर

सरकारको पहिलो प्राथमिकता अहिले पनि खोजी र उद्धार नै हो। सुरक्षा निकाय परिचालन, घाइतेको उपचार, विस्थापितको व्यवस्थापन, शव पहिचान, राहत सामग्री वितरण र क्षतिको प्रारम्भिक विवरण संकलन एकसाथ अघि बढिरहेका छन्।

तर अब सरकारसामु अर्को प्रश्न पनि उभिएको छ- उद्धारपछि के गर्ने?

हजारौँ मानिस प्रभावित भएका छन्। घर, व्यवसाय, सडक, पुल, विद्युत् आयोजना र अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति भएको छ। त्यसैले राहतको तत्कालीन चरण सकिएपछि पुनःस्थापना र पुनर्निर्माणको काम अझ ठूलो चुनौती बन्नेछ।

सरकारले यसका लागि आर्थिक स्रोत परिचालनको तयारी गरिरहेको छ। बाह्य सहयोग पनि आउन थालेको छ। एशियाली विकास बैंकले बाढी प्रभावितका लागि ५० लाख अमेरिकी डलरको आपत्कालीन अनुदान स्वीकृत गरेको छ। उक्त रकम खोज तथा उद्धार उपकरण, खाद्यान्न, सुरक्षित खानेपानी, औषधि, अस्थायी आवास, सरसफाइ तथा भग्नावशेष हटाउने काममा प्रयोग गरिनेछ।

अर्को बाढीको डरले उद्धार पनि रोक्नुपर्‍यो

भोटेकोशी विपद्को अर्को गम्भीर पक्ष हो- खतरा अझै पूर्ण रूपमा टरेको छैन।

चीनतर्फ बनेको अस्थायी तालमा पानी बढेपछि शुक्रबार थप बाढी आउन सक्ने आशंकामा नेपाली अधिकारीहरू सतर्क भए। सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राखेर केही समय उद्धार अभियान, विशेषगरी हेलिकप्टरबाट हुने उद्धार, रोकिएको थियो। स्थानीय बासिन्दालाई सुरक्षित स्थानतर्फ सारिएको विवरणसमेत आएको छ।

यसले विपद् व्यवस्थापनको कठिनाइ स्पष्ट पार्छ—उद्धार गर्न खोज्दा उद्धारकर्मी स्वयं जोखिममा पर्न सक्छन्।

त्यसैले अहिलेको अभियान केवल ‘बेपत्ता खोज्ने’ अभियान होइन, सम्भावित दोस्रो विपद्बाट मानिसलाई जोगाउने अभियान पनि हो।

तल्लो तटीय क्षेत्रमा खोजीको दायरा बढ्दै

भोटेकोशी र त्रिशूलीको बहावले मानिस र भग्नावशेषलाई धेरै तलसम्म पुर्‍याएको छ।

चितवन र नवलपरासीसम्म शव भेटिनुले विपद्को भौगोलिक प्रभाव कति ठूलो थियो भन्ने देखाउँछ। यसै कारण खोज तथा उद्धार टोलीले नदीको बहाव क्षेत्रलाई आधार बनाएर तल्लो तटीय क्षेत्रमा पनि खोजी तीव्र पारेका छन्।

अब स्थानीय प्रशासन, प्रहरी, सेना र स्वयंसेवकका साथै नदी किनारमा बसोबास गर्ने स्थानीय समुदाय पनि खोजी अभियानको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेका छन्।

प्रभावितको आज : बाँचियो, तर जीवन कहाँबाट सुरु गर्ने?

बाढीबाट बाँचेकाहरूका लागि विपद् अझै सकिएको छैन। घर बगेको छ। पसल छैन। खेतमा लेदो छ। सडक र पुल भत्किएका छन्। कतिपय परिवारका कमाउने सदस्य हराएका छन्। कतिपय बालबालिका आफन्त गुमाएर शिविरमा पुगेका छन्।

यस्ता परिवारका लागि राहतको एउटा बोरा खाद्यान्न केही दिनको सहारा हुन सक्छ, तर जीवन पुनःनिर्माण गर्ने आधार होइन।

त्यसैले सरकारको तत्कालीन राहतसँगै अब प्रभावित परिवारको आय–आर्जन, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य र मनोसामाजिक सहयोगको योजना पनि आवश्यक हुनेछ। भोटेकोशीले दिएको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यो बाढीले नेपाललाई फेरि एउटा पुरानो प्रश्न सोधेको छ- हामी विपद् आएपछि मात्र तयारी गर्ने देश कहिलेसम्म रहने?

हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तन, हिमताल फुट्ने जोखिम, पहिरो र आकस्मिक बाढीको खतरा बढिरहेको छ। तर नदीको किनारमा बस्ती, सडक, पुल, बजार र जलविद्युत् संरचना निर्माण गर्दा जोखिमको दीर्घकालीन मूल्यांकन कति गरियो भन्ने प्रश्न अब गम्भीर रूपमा उठेको छ।

भोटेकोशीको बाढीले एउटा कुरा स्पष्ट पारेको छ—प्राकृतिक विपद्लाई रोक्न नसकिएला, तर त्यसबाट हुने मानवीय क्षति घटाउन सकिन्छ।

त्यसका लागि पूर्वसूचना प्रणाली, जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, सुरक्षित पूर्वाधार, आपत्कालीन उद्धार मार्ग, पर्याप्त उद्धार उपकरण र स्थानीय तहसम्म प्रभावकारी विपद् तयारी आवश्यक हुन्छ।

अब सरकारको असली परीक्षा

तीन दिनमा नेपालले ठूलो मानवीय क्षति बेहोरिसकेको छ। उद्धारकर्मीले आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर हजारौँ मानिसलाई बचाएका छन्। सरकारले संयन्त्र परिचालन गरेको छ। देश–विदेशबाट सहयोग आउन थालेको छ।

तर अब सरकारको असली परीक्षा सुरु हुँदैछ। बेपत्ताको खोजी कहिलेसम्म प्रभावकारी रूपमा जारी राखिन्छ? विस्थापित परिवारलाई कति छिटो सुरक्षित आवासमा पुर्‍याइन्छ? भत्किएका सडक र पुल कहिले बन्छन्? क्षति भएका व्यवसाय र आयोजनालाई कसरी पुनर्जीवन दिइन्छ? र सबैभन्दा महत्वपूर्ण- यस्तो विपद् फेरि आयो भने नेपाल यसपटकभन्दा राम्रोसँग तयार हुन्छ कि हुँदैन?

भोटेकोशीको पानी घट्दै जाला। नदी आफ्नो पुरानो बाटोमा फर्केला। तर बाढीले छाडेको घाउ तत्काल निको हुने छैन। अहिलेको प्राथमिकता उद्धार हो। त्यसपछि राहत। त्यसपछि पुनःस्थापना। र अन्ततः विपद्बाट सिकेर नयाँ नेपाल निर्माण।

भोटेकोशीले नेपाललाई यही जिम्मेवारी सुम्पिएको छ।