काठमाडौं। तपाईंलाई फेसबुकमा अपरिचित व्यक्तिको फ्रेन्ड रिक्वेस्ट आयो। केही दिनपछि च्याट सुरु भयो। त्यसपछि कुनै लिंक आयो, कुनै उपहारको खबर आयो वा ‘अनलाइन जब’को लोभ देखाइयो।

सायद तपाईंले एउटा क्लिक गर्नुभयो।

त्यही एउटा क्लिक कहिलेकाहीँ ठगीको सुरुवात बन्न सक्छ। अनि सुरु हुन्छ प्रहरीमा उजुरी गर्ने दौड।

नेपालमा पछिल्लो एक वर्षमा यस्तै घटना कति भए होलान्रु जवाफ सुन्दा झस्किनुपर्ने खालको छ-२० हजार ५२६ वटा।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को साउनदेखि असारसम्म साइबर अपराधसँग सम्बन्धित यति धेरै निवेदन प्रहरीमा दर्ता भएका छन्। तीमध्ये १६१ वटा मुद्दा दर्ता भए भने १५५ जना पक्राउ परेका छन्।

अर्थात्, साइबर अपराध अब ‘इन्टरनेट चलाउने केही व्यक्तिको समस्या’ रहेन। यो घरघरको मोबाइल, ल्यापटप र सामाजिक सञ्जालसँग जोडिएको दैनिक जीवनकै जोखिम बन्न थालेको छ।

फेसबुकदेखि टिकटकसम्म- अपराधीको रोजाइ पनि डिजिटल

साइबर अपराधका उजुरी हेर्दा सबैभन्दा अगाडि फेसबुक र म्यासेन्जर देखिन्छन्। एक वर्षमा यिनै माध्यमको दुरुपयोगसम्बन्धी ७ हजार १२३ वटा निवेदन प्रहरीमा पुगे।

त्यसपछि टिकटकका ६ हजार ७७६, ह्वाट्सएपका ३ हजार १०५, टेलिग्रामका १ हजार ३१ र इन्स्टाग्रामका ६२८ वटा निवेदन छन्।

इमेल, युट्युब, भाइबर, इमो, वीच्याट, ट्वीटर र गुगललगायतका माध्यम पनि साइबर अपराधको सूचीबाट बाहिर छैनन्।

बैंक खाता, इसेवा, खल्ती र एसएमएससँग जोडिएका घटनाका ७४४ वटा निवेदन पनि प्रहरीमा परेका छन्। संस्थासँग सम्बन्धित साइबर अपराधका ८४६ वटा निवेदन दर्ता भएका छन्।

अर्थात्, अपराधीको ‘कार्यस्थल’ अब सडक वा गल्लीमा मात्र छैन। मोबाइलको स्क्रिन पनि उसको कार्यस्थल बनेको छ।

अपराधीले नयाँ–नयाँ बहाना सिकिरहेका छन्

साइबर ब्यूरोका प्रवक्ता प्रहरी उपरीक्षक दिलीपकुमार गिरीका अनुसार पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालको प्रयोग बढेसँगै त्यसको दुरुपयोग पनि बढिरहेको छ।

तर अपराधीको शैली भने उस्तै छैन। उनीहरू समयअनुसार नयाँ बहाना निकालिरहेका छन्।

कहिले बैंक वा डिजिटल वालेटको कर्मचारी बनेर फोन गर्छन्। कहिले ‘तपाईंको खातामा समस्या आयो’ भन्दै विवरण माग्छन्।

कहिले विदेशबाट तपाईंका नाममा गिफ्ट वा पार्सल आएको छ भन्छन्। कहिले लट्री परेको खबर सुनाउँछन्।

कहिले प्रेमको जालमा पार्छन्। कहिले विदेशमा आकर्षक रोजगारीको सपना देखाउँछन्।

अहिले त टेलिग्राम, ह्वाट्सएप र इन्स्टाग्राममा ‘घरमै बसेर अनलाइन जब गर्नुहोस्, दैनिक यति कमाउनुहोस्’ भन्ने प्रलोभन पनि बढेको प्रहरीको अनुभव छ।

अनलाइन सपिङका नाममा हुने ठगी पनि बढ्दो क्रममा छ।

सारमा, ठगी गर्ने मान्छे फेरिएका होइनन्, ठगी गर्ने तरिका डिजिटल भएको हो।

तीन घटना, एउटै कथा

नुवाकोटका ३४ वर्षीय सुरेन्द्रप्रसाद खनालले इमेलमार्फत अश्लील सन्देश पठाएर महिलाको चरित्र हत्या गरेको आरोपमा गत असार २६ गते पक्राउ परे।
नुवाकोटकै १९ वर्षीय विवेक सुनार फेसबुक ह्याक गरी अनधिकृत पहुँच बनाएर ठगी गरेको आरोपमा असार २४ गते पक्राउ परे।

रौतहटका २२ वर्षीय शुभम साह भने आफू इसेवाको कर्मचारी भएको भन्दै ठगी गरेको आरोपमा असार २ गते पक्राउ परे।

यी तीन जना मात्र हुन्। प्रहरीका अनुसार यस्तै प्रकृतिका घटना गर्ने अरू धेरै व्यक्ति पनि अनुसन्धानको दायरामा आएका छन्।

कसैले सामाजिक सञ्जालबाट ब्ल्याकमेल गर्छ। कसैले अकाउन्ट ह्याक गर्छ। कसैले पैसा ठग्छ। कसैले कम्पनीको गोप्य ‘सोर्स कोड’मै अनधिकृत पहुँच पुर्‍याउने प्रयास गर्छ।

साइबर अपराधको संसार यति फराकिलो हुँदै गएको छ कि अपराधीले अब तपाईंको घरको ढोका ढकढक्याउनै पर्दैन।

उनीहरू तपाईंको मोबाइलमा आइपुग्छन्।

उजुरीको संख्या घटेन, झन् बढ्यो

अझ रोचक कुरा के छ भने साइबर अपराधसम्बन्धी उजुरी एक वर्षको मात्र समस्या होइन।

आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा १८ हजार ९२६ वटा निवेदन प्रहरीमा परेका थिए।

त्यसअघि आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा १९ हजार ७३० वटा निवेदन दर्ता भएका थिए।

यस वर्ष संख्या फेरि बढेर २० हजार ५२६ पुगेको छ।

यसले एउटा कुरा स्पष्ट संकेत गर्छ- नेपालमा डिजिटल पहुँच बढ्दै जाँदा साइबर सुरक्षाको चुनौती पनि सँगसँगै बढिरहेको छ।

प्रहरी पनि ‘डिजिटल अपराधी’सँग डिजिटल हुँदै

यही चुनौतीलाई ध्यानमा राखेर नेपाल सरकारले २०७५ जेठ २७ गतेको निर्णयबाट साइबर ब्यूरो स्थापना गरेको हो।

स्रोतसाधनको आफ्नै सीमा छन्। तर अपराधीले प्रविधि प्रयोग गर्न थालेपछि प्रहरी पनि प्रविधिकै सहारा लिएर अनुसन्धान अघि बढाइरहेको छ।

ब्यूरोलाई थप प्रविधियुक्त बनाउने, प्रहरी कर्मचारीको साइबर अपराध अनुसन्धानसम्बन्धी क्षमता बढाउने र सर्वसाधारणलाई साइबर सुरक्षाबारे सचेत बनाउने काम भइरहेको प्रहरीले जनाएको छ।

तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ।

प्रहरीले अपराधी पक्राउ गर्न सक्छ, तर प्रत्येक क्लिकअघि सोच्ने कामचाहिँ प्रयोगकर्ताकै हो।

‘लोभ’ नै धेरैपटक अपराधीको पासवर्ड

साइबर ठगीका धेरै घटनाको पछाडि हेर्दा एउटा साझा कुरा भेटिन्छ—लोभ, डर वा हतार।

‘तपाईंलाई लट्री परेको छ।’

‘तपाईंको पार्सल रोकिएको छ।’

‘तपाईंको बैंक खाता बन्द हुँदैछ।’

‘यो लिंक खोल्नुस्।’

‘यो काम गर्नुस्, दिनको ५ हजार कमाउनुहोस्।’

‘म तपाईंलाई विदेश लैजान्छु।’

यस्ता सन्देश वा फोनमा मानिसले एकपटक मात्र सोच्ने हो भने पनि धेरै घटना रोक्न सकिन्छ।

किनकि साइबर अपराधीलाई सधैँ अत्याधुनिक ह्याकिङ प्रविधि चाहिँदैन। कहिलेकाहीँ मानिसको विश्वास जिते पुग्छ।

२० हजार उजुरीको सबैभन्दा ठूलो सन्देश

२० हजारभन्दा बढी साइबर अपराधका उजुरीलाई केवल प्रहरीको तथ्यांकका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन।

यो डिजिटल समाजतर्फ तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको नेपालको एउटा ‘साइड इफेक्ट’ पनि हो।

हामी बैंकिङदेखि किनमेलसम्म, प्रेमदेखि रोजगारीसम्म र सञ्चारदेखि मनोरञ्जनसम्म मोबाइलमै निर्भर हुँदै गएका छौँ।

त्यसैले अब साइबर सुरक्षा प्रहरीको मात्र जिम्मेवारी होइन।

मोबाइल चलाउने प्रत्येक व्यक्ति साइबर सुरक्षाको पहिलो प्रहरी बन्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

किनकि आज तपाईंको मोबाइलमा आएको एउटा अनजान लिंक केवल एउटा लिंक नहुन सक्छ।

त्यसको अर्को छेउमा ठग बसिरहेको हुन सक्छ।

र त्यो लिंकमा क्लिक गरेपछि प्रहरीमा पुग्ने अर्को उजुरीको संख्या २० हजार ५२७ पनि हुन सक्छ। (राससको फिचरमा आधारित)