काठमाडौं । बाढीले सडक बगाएपछि मानिसको आवतजावत मात्र रोकिँदैन, घरको चुलोसम्म पुग्ने अत्यावश्यक सामग्रीको आपूर्ति पनि संकटमा पर्छ। धादिङको कृष्णभीरमा त्रिशूली नदीले सडक कटान गरेर पृथ्वीराजमार्ग अवरुद्ध बनाएपछि अहिले यस्तै चुनौती खाना पकाउने ग्यासको आपूर्तिमा देखिएको छ।

तर यस्तो असहज अवस्थामा उपभोक्ताको चुलो निभ्न नदिन साल्ट ट्रेडिङ कर्पोरेशन लिमिटेडले वैकल्पिक उपाय अघि सारेको छ। आफ्नो ग्यास प्लान्टमा बुलेट ल्याउन नसक्ने अवस्था भएपछि कर्पोरेशनले निजी ग्यास कम्पनीसँग सहकार्य गर्दै आफ्नै ‘एसटिसी सिलिन्डर’मा ग्यास भरेर काठमाडौं ल्याउन थालेको हो।

कर्पोरेशनले मनोज र बाबा ग्यासका सहज स्थानमा रहेका प्लान्ट प्रयोग गरी आफ्ना खाली सिलिन्डरमा ग्यास भर्ने व्यवस्था मिलाएको छ। त्यसरी भरिएका सिलिन्डरलाई वैकल्पिक मार्गबाट काठमाडौं ल्याउने तयारी गरिएको छ।

कर्पोरेशनका सहायक प्रमुख कार्यकारी अधिकृत बज्रेश झाका अनुसार प्राकृतिक विपद्का कारण आपूर्ति प्रणालीमा समस्या आए पनि उपभोक्ताले ग्यासको अभाव झेल्न नपरोस् भनेर वैकल्पिक व्यवस्था गरिएको हो।

“पहिलो चरणमा शुक्रबारसम्म ती दुई निजी प्लान्टमा भरिएका हाम्रा ग्यासका सिलिन्डर काठमाडौं आइपुग्नेछन्,” झाले भने।

पृथ्वीराजमार्ग अवरुद्ध भएपछि कर्पोरेशनको धादिङ जुगेखोलास्थित एलपीजी प्लान्टमा समेत ग्यासको बुलेट ल्याउन कठिन भएको छ। त्यसैले आफ्नो प्लान्टका लागि छुटेका केही ग्यासका बुलेटसमेत निजी प्लान्टतर्फ ‘डाइभर्ट’ गरेर आपूर्ति निरन्तर राख्ने प्रयास गरिएको कर्पोरेशनले जनाएको छ।

उपभोक्ताको चिन्ता : ग्यास कहिले पाइन्छ ?

विपद्को समयमा उपभोक्ताका लागि सबैभन्दा ठूलो चिन्ता नै दैनिक जीवन कसरी चलाउने भन्ने हुन्छ। सडक अवरुद्ध हुँदा बजारमा सामान नपुग्ने र पुगे पनि अभावको हल्लाले सर्वसाधारण थप चिन्तित हुने अवस्था आउँछ।

खाना पकाउने ग्यास त्यस्तै अत्यावश्यक वस्तु हो। ग्यास नहुँदा घरको भान्सा मात्र प्रभावित हुँदैन, होटल, रेस्टुरेन्टदेखि साना व्यवसायसम्मको दैनिक जीवन प्रभावित हुन्छ।

यही अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै कर्पोरेशनले हाल कुपन प्रणालीमार्फत ग्यास बिक्री वितरण गरिरहेको छ। कुपन वितरण गर्दा नै उपभोक्ताले कुन दिन ग्यास पाउने भन्ने सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था मिलाइएको झाको भनाइ छ।

तर कर्पोरेशनले चाहेजति ग्यास बजारमा पठाउन भने पाएको छैन। नेपाल आयल निगमले दिएको न्यून ‘पिडियो’ अर्थात् कोटाका कारण आपूर्ति सीमित रहेको कर्पोरेशनको भनाइ छ।

नेपाल आयल निगमले भारतीय आयल कर्पोरेशनसँग कुल तीन हजार २५ ग्यास बुलेटका लागि सम्झौता गरेकोमा साल्ट ट्रेडिङको भागमा करिब दुई प्रतिशत अर्थात् ५३ वटा बुलेट परेको छ। जबकि कर्पोरेशनका अनुसार उसले मासिक करिब ५५ हजारदेखि ६० हजार एसटिसी सिलिन्डर खपत गर्दै आएको छ।

निजी क्षेत्रको समस्या आउँदा सार्वजनिक संस्थाको भर

पछिल्ला दिनमा खाडी क्षेत्रको संकट, सडक अवरोधलगायत विभिन्न कारण देखाउँदै निजी ग्यास कम्पनीको आपूर्तिमा समेत समस्या देखिँदा उपभोक्ता प्रत्यक्ष मारमा परेका छन्।

यस्तो अवस्थामा सार्वजनिक संस्थाले बजारमा आफूलाई कसरी प्रस्तुत गर्छ भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। विपद्का बेला नाफा–घाटाको सामान्य व्यावसायिक गणनाभन्दा नागरिकको दैनिक आवश्यकता ठूलो बन्ने गर्छ।

साल्ट ट्रेडिङले अहिले ग्यासमा मात्र होइन, नुन र चिनीमा समेत बजारलाई सहज बनाउने प्रयास गरिरहेको जनाएको छ।

छ महिनालाई पुग्ने नुन मौज्दात

आयोडिनयुक्त नुनको सहज र सर्वसुलभ आपूर्ति सुनिश्चित गर्न कर्पोरेशनले करिब छ महिनालाई पुग्ने मौज्दात राखेको छ।

सहायक प्रमुख कार्यकारी अधिकृत झाका अनुसार भदौ १७ गते कर्पोरेशनका भण्डारणमा एक लाख २७ हजार ३६१ मेट्रिकटन आयोडिनयुक्त नुन मौज्दात थियो। देशभर वार्षिक दुई लाख टनभन्दा बढी नुनको माग हुने गरेकोमा गत आर्थिक वर्ष कर्पोरेशनले करिब दुई लाख १० हजार टन नुन बिक्री गरेको थियो।

नुन केवल एउटा खाद्यवस्तु होइन, आयोडिन शरीरका लागि आवश्यक सूक्ष्म पोषक तत्व पनि हो। त्यसैले विपद्, सडक अवरोध वा बजारको अस्थिरताबीच यसको आपूर्ति रोकिनु हुँदैन भन्ने मान्यता छ।

उपभोक्तावादीहरूले पनि नुनजस्तो अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्ति सरकारको प्रत्यक्ष निगरानीमै रहनुपर्ने बताउँदै आएका छन्। उनीहरूको तर्कमा, सामान्य अवस्थामा बजारले काम गरे पनि विपद् र संकटका बेला सार्वजनिक संस्थाको वास्तविक परीक्षा हुने गर्छ।

महँगिँदै गरेको चिनीमा पनि हस्तक्षेप

कर्पोरेशनले चिनीको मूल्यमा समेत बजार हस्तक्षेप गरेको जनाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा चिनीको मूल्य बढिरहेका बेला निजी क्षेत्रबाट प्रतिकिलो रु। १३५ सम्ममा बिक्री भइरहेको चिनी कर्पोरेशनले रु। १०० मा बिक्री गरिरहेको जनाएको छ।

कर्पोरेशनका अनुसार भदौ ९ गते मात्रै ६०० टन चिनी भित्र्याइएको थियो भने पछिल्ला दिनमा तीन हजार टन चिनी बजारमा पठाइसकिएको छ।

चामल, दाल, गेडागुडी, तेललगायत दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य बढिरहेको अवस्थामा आफूले बिक्री गर्ने खाद्यान्नको मूल्य भने स्थिर राख्न सफल भएको कर्पोरेशनको दाबी छ।

विपद्मा संस्थाको मूल्य नाफाभन्दा माथि

साल्ट ट्रेडिङका लागि अहिलेको परिस्थिति एउटा व्यापारिक चुनौती मात्र होइन, संकटको समयमा सार्वजनिक संस्थाको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ भन्ने परीक्षा पनि हो।

“सरकारी–निजी स्वामित्वको कर्पोरेशनको ध्येय दैनिक अत्यावश्यक उपभोग्य वस्तु नुनलगायत अन्य खाद्यान्न असहज अवस्थामा पनि निरन्तर उपलब्ध गराउनु हो,” सहायक प्रमुख कार्यकारी अधिकृत झा भन्छन्, “नाफामा मात्र होइन।”

वास्तवमा विपद्को समयमा एउटा ग्यास सिलिन्डरको अर्थ सामान्य दिनको भन्दा फरक हुन्छ। त्यो एउटा परिवारको भान्सा चलाउने आधार हो, बिरामीका लागि खाना पकाउने माध्यम हो, बालबालिकाको खाना तयार गर्ने साधन हो र हजारौँ श्रमिक तथा व्यवसायीको दैनिक जीवनसँग जोडिएको आवश्यकता हो।

त्यसैले बाढीले बाटो छेके पनि घरको चुलो निभ्न नदिने आपूर्ति प्रणाली बनाउनु अहिलेको प्राथमिकता हो। निजी क्षेत्रसँगको सहकार्य, वैकल्पिक ढुवानी मार्ग र चुस्त वितरण प्रणालीमार्फत साल्ट ट्रेडिङले थालेको प्रयासले संकटको समयमा अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्ति व्यवस्थापनमा सार्वजनिक संस्थाको भूमिकालाई फेरि एकपटक बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ।