काठमाडौं। पवनपुत्र हनुमानको जन्मस्थलसम्बन्धी विवादमा भारतको सर्वोच्च अदालतले महत्वपूर्ण दृष्टिकोण अपनाउँदै एक पंक्तिको आदेशमार्फत निवेदनको टुंगो लगाएको छ। न्यायाधीश बी.वी. नागरत्नाको इजलासले धार्मिक आस्थासँग जोडिएको यस विषयमा विस्तृत न्यायिक हस्तक्षेप गर्नबाट सजगता अपनाएको हो।

सनातनी समाजमा भगवान हनुमानको पूजा गरिन्छ। भगवान रामका परम भक्त हनुमान करोडौँ श्रद्धालुका आस्थाका केन्द्र हुन्। तर पौराणिक कथाअनुसार हनुमानको वास्तविक जन्मस्थान कहाँ हो भन्ने विषयमा वर्षौंदेखि विवाद रहँदै आएको छ।

विशेषगरी भारतको आन्ध्र प्रदेशको तिरुमला क्षेत्रमा रहेको अञ्जनाद्री पर्वत र कर्नाटकको हम्पीस्थित किष्किन्धा क्षेत्रलाई लिएर लामो समयदेखि धार्मिक तथा सांस्कृतिक बहस चलिरहेको छ। दुवै क्षेत्रका धार्मिक संस्था र श्रद्धालुहरूले हनुमानको वास्तविक जन्मस्थान आफ्नै क्षेत्रमा रहेको दाबी गर्दै आएका छन्। समयसँगै यो विवाद कानुनी रूप लिँदै त्यहाँको सर्वोच्च अदालतसम्म पुगेको थियो।

हनुमान जन्मस्थल विवादको पृष्ठभूमि

यो विवाद कुनै धर्म वा सम्प्रदायबीचको नभई विभिन्न राज्यका हिन्दू धार्मिक संस्था, पुजारी र ट्रस्टहरूबीचको हो। यसको आधार मुख्यतः वाल्मीकि रामायणमा वर्णित भौगोलिक स्थानहरूको व्याख्या, स्थानीय धार्मिक विश्वास तथा क्षेत्रीय परम्परामा आधारित छ।

कर्नाटकको दाबी

कर्नाटकको हम्पी नजिकको किष्किन्धा क्षेत्र (हालको कोप्पलरविजयनगर जिल्ला) लाई वानर राज्यको केन्द्र मानिन्छ। यस दाबीका समर्थकहरू, विशेषगरी श्री हनुमद जन्मभूमि तीर्थ क्षेत्र ट्रस्ट, वाल्मीकि रामायणमा किष्किन्धालाई नै हनुमानको जन्मस्थलका रूपमा उल्लेख गरिएको तर्क गर्छन्।

आन्ध्र प्रदेशको दाबी

तिरुमलाका सात पहाडमध्ये एक अञ्जनाद्री पर्वतलाई तिरुमला तिरुपति देवस्थानम्ले पुरातात्त्विक, पौराणिक तथा वैज्ञानिक आधारहरूका आधारमा हनुमानको जन्मस्थान घोषणा गरेको छ। त्यहाँ भव्य मन्दिर निर्माणको कार्यसमेत सुरु गरिएको छ, जसले विवादलाई थप चर्काएको छ।

महाराष्ट्रको दाबी

नासिक नजिक रहेको अञ्जनेरी पर्वतलाई पनि हनुमानको जन्मस्थल मान्ने परम्परा छ। स्थानीय सन्त तथा अखाडाहरूका अनुसार माता अञ्जनाले यही स्थानमा तपस्या गरेकी थिइन्।

अन्य दाबीहरू

झारखण्डको गुम्ला जिल्लास्थित अञ्जन गाउँ तथा गुजरातको डाङ जिल्लालाई पनि केही धार्मिक मान्यताअनुसार पवनपुत्र हनुमानको जन्मस्थान मानिन्छ।

विवाद सर्वोच्च अदालतसम्म कसरी पुग्यो?

निवेदकहरूले अदालतसँग हनुमानको वास्तविक जन्मस्थानबारे न्यायिक निर्णय गरिदिन माग गरेका थिए। उनीहरूको तर्क थियो कि धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक प्रमाणका आधारमा जन्मस्थानको आधिकारिक पहिचान गरिनुपर्छ।

तर अदालतसमक्ष मुख्य प्रश्न थियो, के धार्मिक आस्थासँग सम्बन्धित यस्ता विषयमा अदालतले अन्तिम निर्णय दिन सक्छ? सुनुवाइका क्रममा यो विवाद मुख्यतः धार्मिक विश्वास र दाबीहरूमा आधारित रहेको स्पष्ट भएको थियो।

न्यायाधीश बी. वी. नागरत्नाको महत्वपूर्ण टिप्पणी

सुनुवाइका क्रममा न्यायमूर्ति बी. वी. नागरत्नाको इजलासले अदालतले कुनै धार्मिक देवताको जन्मस्थानबारे अन्तिम घोषणा गर्न मिल्ने वा नमिल्ने विषयमा विचार गरेको थियो।

समाचारहरूका अनुसार न्यायाधीश नागरत्नाले अत्यन्त संक्षिप्त आदेश दिँदै भनेकी थिइन्- “कर्नाटक उच्च अदालतमा यस्ता विषयमा ‘स्पोकन टु’ (आपसी संवादमार्फत समाधान खोज्ने) परम्परा छ। यो विषय उच्च अदालतले नै हेर्न दिऔँ।”

यस आदेशमार्फत सर्वोच्च अदालतले धार्मिक आस्थासँग जोडिएका यस्ता दाबीहरूमा निर्णायक टिप्पणी गर्ने पक्षमा आफू नरहेको स्पष्ट संकेत दिएको छ।

अब के हुन्छ?

सर्वोच्च अदालतको आदेशपछि हनुमान जन्मस्थलसम्बन्धी सर्वोच्च अदालतमा चलिरहेको कानुनी प्रक्रिया तत्कालका लागि समाप्त भएको छ। यद्यपि धार्मिक मान्यता, ऐतिहासिक दाबी तथा क्षेत्रीय विश्वासका आधारमा बहस भने जारी रहने सम्भावना छ।

यस विषयमा सम्बन्धित पक्षहरूबीच संवाद र सहमतिबाट समाधान खोजिने अपेक्षा गरिएको छ। यदि कुनै साझा निष्कर्षमा पुग्न सकियो भने हनुमान भक्तहरूका लागि पनि हनुमानको जन्मस्थलका रूपमा मानिने प्रमुख तीर्थस्थलको विषयमा थप स्पष्टता आउने विश्वास गरिएको छ। (एजेन्सी)