हिन्दू धर्म संस्कृतिमा पुरुषोत्तम महिना (जसलाई हामी सामान्य बोलीचालीमा मलमास वा अधिकमास पनि भन्छौँ) को निकै ठूलो आध्यात्मिक र व्यावहारिक महत्व छ। यसलाई एकदमै सरल भाषामा बुझौँ है त- यो वर्ष यही जेठ ३ गते आईतबारदेखि अधिकमास प्रारम्भ हुँदैछ।

के हो पुरुषोत्तम महिना (मलमास)?

हाम्रो पात्रो (पञ्चाङ्ग) दुईवटा गणनामा आधारित हुन्छ:

सूर्यको गति (सौरमास): सूर्यले १२ वटा राशि पार गर्ने समय, जुन लगभग ३६५ दिनको हुन्छ।

चन्द्रमाको गति (चन्द्रमास): चन्द्रमाको तिथिमा आधारित समय, जुन लगभग ३५४ दिनको हुन्छ।

यसरी हेर्दा सूर्यको वर्ष र चन्द्रमाको वर्षबिच लगभग ११ दिनको अन्तर हुन्छ। यो अन्तर बढ्दै गएर ३ वर्षमा झन्डै १ महिना (३३ दिन) पुग्छ। यही समयलाई सन्तुलनमा ल्याउन र चाडपर्वहरूलाई सही ऋतुमा राखिरहनका लागि हरेक ३२ महिना १६ दिन वा झन्डै ३ वर्षमा एउटा अतिरिक्त महिना थपिन्छ। शास्त्रानुसार यही थपिएको महिना नै अधिकमास वा मलमास हो।

पुरुषोत्तम महिना नाम कसरी रहन गयो?

पौराणिक कथाअनुसार, यो महिना थपिएको (मल) महिना भएकाले यसको कुनै स्वामी (देवता) थिएनन्। सूर्य संक्रान्ति नहुने भएकाले यसलाई मलिन अर्थात् अशुद्ध महिना मानेर मानिसहरूले शुभ कार्य गर्दैनथे। यसबाट दुःखी भई यो महिना भगवान् विष्णुको शरणमा गयो। भगवान् विष्णुले यसलाई आफ्नो नाम पुरुषोत्तम प्रदान गर्नुभयो र भन्नुभयो- 'अबदेखि यो महिनाको स्वामी म स्वयम् हुनेछु र यो महिना अन्य महिनाभन्दा श्रेष्ठ हुनेछ।' त्यसैले यसलाई पुरुषोत्तम महिना भनिएको हो।

यसको महत्व के छ?

भौतिक वा सांसारिक काम र आध्यात्मिक कामका लागि यसको बेग्लाबेग्लै महत्व छ:

धार्मिक र आध्यात्मिक महत्व: यो महिना भगवान् पुरुषोत्तम (विष्णु) को आराधनाका लागि सर्वोत्तम मानिन्छ। यस महिनामा गरिने पूजा, जप, तप, दान र श्रीमद्भागवत कथा श्रवणको फल अन्य महिनाको तुलनामा कयौँ गुणा बढी हुने जनविश्वास छ।

व्रत र दानको विशेष फल: यस महिनामा दीपदान (बत्ती बाल्ने), वस्त्र दान, र विशेष गरी मालपुवा (अपूप) दान गर्ने परम्परा छ।

वर्जित कार्यहरू: यस महिनामा विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश, नयाँ भवन निर्माण जस्ता सकाम वा मांगलिक कार्यहरू गरिँदैन। तर, दैनिक गरिने नित्य कर्म, भगवानको पूजा र निष्काम (फलको आशा नराखी गरिने) कर्मका लागि यो समय निकै उत्तम हुन्छ।

यसबाट हामीले लिने शिक्षा के हो?

पुरुषोत्तम महिना केवल धार्मिक विधिमा मात्र सीमित छैन, यसले हाम्रो जीवनका लागि निकै सुन्दर शिक्षाहरू दिन्छ:

सन्तुलन र व्यवस्थापनको शिक्षा: जसरी सूर्य र चन्द्रमाको गति मिलाउन अधिकमासको व्यवस्था गरिएको छ, त्यसरी नै हामीले पनि आफ्नो जीवनमा समय, धन र सम्बन्धको सन्तुलन मिलाउन सिक्नुपर्छ।

अवसरमा बदल्ने कला: सुरुमा यो महिनालाई मलिन वा अशुद्ध मानेर अपहेलना गरिएको थियो, तर भगवानको शरणमा गएपछि यो सर्वश्रेष्ठ महिना बन्यो। यसले सिकाउँछ कि जीवनमा जस्तोसुकै कठिन, उपेक्षित वा नकारात्मक परिस्थिति आए पनि सही मार्ग (अध्यात्म वा सत्कर्म) रोजियो भने त्यसलाई सुखद र आदरणीय बनाउन सकिन्छ।

भौतिकताबाट आध्यात्मिकता तर्फको विश्राम: यो महिनाले हामीलाई संसारको दौडधुप (विवाह, पार्टी, नयाँ व्यापार) बाट थोरै विश्राम लिएर आफ्नो मनलाई शान्त पार्ने र ईश्वर वा आत्मचिन्तनमा लगाउने ब्याकअप टाइम वा रिफ्रेस हुने अवसर दिन्छ।
 
छोटकरीमा भन्नुपर्दा: पुरुषोत्तम महिना भनेको हाम्रो पात्रोलाई प्रकृतिको नियमसँग बाँधिराख्ने वैज्ञानिक महिना हो भने, मानवीय जीवनलाई अध्यात्म र सत्कर्मसँग जोड्ने एक सुन्दर अवसर हो।

पुरुषोत्तम महिना (मलमास) को महत्वलाई अझ गहिराइबाट बुझ्नका लागि यसको पौराणिक कथा, वैज्ञानिक र खगोलीय पक्ष, तथा यस अवधिमा गरिने विशेष धार्मिक अनुष्ठानहरूलाई विस्तृत रूपमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ।

यसलाई बुँदागत रूपमा अझ प्रस्ट पारौँ:

पौराणिक कथा: मलमास कसरी बन्यो पुरुषोत्तम मास?

पद्म पुराण र भागवत पुराणमा यसको निकै रोचक कथा छ। जब ज्योतिषी र ऋषिमुनिहरूले चन्द्रवर्ष र सूर्यवर्षको तालमेल मिलाउन अधिकमासको रचना गरे, तब यस महिनाको ठूलो उपेक्षा भयो।

महिनाको रोदन: हरेक महिनाका कोही न कोही स्वामी देवता थिए (जस्तै: बंशाणुगत रूपमा कुनै महिनाको अग्नि, कुनैको शिव आदि)। तर, अधिकमासमा सूर्य संक्रान्ति (सूर्य एउटा राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने समय) नहुने भएकाले यसलाई मलमास (मन्द वा अशुद्ध महिना) भनियो। मानिसहरूले यस महिनामा कुनै पनि शुभ कार्य नगरेर यसलाई त्याग्न थाले।

वैकुण्ठ यात्रा: आफ्नो यस्तो अपमान र निन्दा सहन नसकेर मलमास रुँदै भगवान् विष्णुको शरणमा वैकुण्ठ पुग्यो। उसले भगवानसँग भन्यो- 'प्रभु! संसारमा सबैको आ-आफ्नो स्थान छ, तर मलाई सबैले अछुत र निन्दनीय मान्छन्। यस्तो अवस्थामा मेरो अस्तित्वको के अर्थ भयो र?

भगवान् विष्णुको वरदान: मलमासको दुःख देखेर दयालु भगवान् विष्णुले उसलाई आफ्नो हात समातेर गोलोक (भगवान् कृष्णको धाम) मा लैजानुभयो। त्यहाँ भगवान् कृष्ण (जो स्वयम् पुरुषोत्तम हुनुहुन्छ) ले घोषणा गर्नुभयो- 'अबदेखि यो महिना निन्दनीय रहने छैन। म यसलाई आफ्नो नाम र स्वरूप प्रदान गर्दछु। आजदेखि यो 'पुरुषोत्तम' महिनाका नामले चिनिनेछ। जसरी म संसारमा पुरुषहरूमा उत्तम छु, त्यसरी नै यो महिना पनि सबै महिनाहरूमा उत्तम र शक्तिशाली हुनेछ।'

भगवान्‌ले अगाडि भन्नुभयो- यस महिनामा जसले निष्काम भावले पूजा, आराधना र दान गर्छ, उसका सबै पापहरू नष्ट हुनेछन् र उसले अरू महिनाको तुलनामा कयौँ गुणा बढी पुण्य प्राप्त गर्नेछ।

वैज्ञानिक तथा खगोलीय  

हाम्रा ऋषिमुनिहरू कति महान् वैज्ञानिक थिए भन्ने कुरा अधिकमासको गणनाले देखाउँछ।

सौर वर्ष पृथ्वीले सूर्यको एक परिक्रमा गर्न ३६५ दिन, ५ घन्टा, ४८ मिनेट र ४६ सेकेन्ड (लगभग ३६५.२४ दिन) लगाउँछ।

चन्द्र वर्ष  चन्द्रमाका १२ वटा महिना (प्रतिपदादेखि औंसीसम्मको समय) जम्मा ३५४ दिन, ८ घन्टा, ४८ मिनेट र ३६ सेकेन्ड (लगभग ३५४.३६ दिन) को हुन्छ।

समयको अन्तर: यसरी सौर वर्ष र चन्द्र वर्षबिच हरेक वर्ष ११ दिन, १ घन्टा, १० मिनेटको अन्तर पर्छ।

किन आवश्यक छ त यो सन्तुलन? 

यदि यो ११ दिनको अन्तरलाई सच्याउने कुनै व्यवस्था नगरिएको भए, हरेक ३ वर्षमा एक महिनाको फरक पर्ने थियो। नतिजास्वरूप, केही वर्षपछि हाम्रा ऋतुहरू र चाडपर्वहरू मिल्ने थिएनन् (जस्तै: असोज-कात्तिकमा पर्ने दशैं-तिहार बिस्तारै गर्मी वा चिसो महिनामा पर्न थाल्ने थिए)। प्रकृति र मौसमसँग चाडपर्वको सन्तुलन मिलाउन हरेक ३२ महिना, १६ दिन र ४ घन्टा पुगेपछि एउटा अतिरिक्त महिना थपिन्छ, जसलाई हामी 'मलमास' वा अधिकमास भन्छौँ।

पुरुषोत्तम महिनामा के गर्ने र के नगर्ने?

यो महिनालाई 'आध्यात्मिक सफाइ' को महिना मानिन्छ। त्यसैले यसका केही विशेष नियमहरू छन्।

के गर्ने (कर्तव्य कर्म)

मन्त्र जप र ध्यान: आफ्नो इष्टदेवको मन्त्र वा विशेष गरी भगवान् विष्णुको 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' मन्त्रको जप गर्नु अत्यन्त फलदायी मानिन्छ।

धार्मिक ग्रन्थको पाठ: यस महिनामा 'श्रीमद्भागवत महापुराण' वा 'पुरुषोत्तम महात्म्य' को कथा सुन्नु वा पढ्नु उत्तम मानिन्छ।

विशेष दान (मालपुवा दान): यो महिनामा काँसको भाँडोमा ३३ वटा मालपुवा (अपूप) राखेर दान गर्ने विशेष परम्परा छ। '३३' संख्याले हिन्दू धर्मका ३३ कोटी (प्रकारका) देवी-देवताहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

दीपदान: साँझको समयमा तुलसीको मठमा वा मन्दिरमा अखण्ड दीप वा नियमित बत्ती बाल्नाले जीवनको अन्धकार हट्छ भन्ने विश्वास छ।

के नगर्ने (वर्जित कर्म)

यो महिना भौतिक वा अहंकार बढाउने कार्यका लागि होइन, त्यसैले यस समयमा 'सकाम कर्म' (कुनै सांसारिक फल वा कामना राखेर गरिने कार्य) वर्जित छन्-

विवाह, व्रतबन्ध, नयाँ घरको जग हाल्ने वा गृहप्रवेश गर्ने।

नयाँ गाडी, जग्गा वा बहुमूल्य सम्पत्ति किन्ने (जुन विलासिताका लागि हो)। कुनै नयाँ संस्था वा व्यापारको थालनी गर्ने।