-अघोरी श्मशानेश्वर चण्डी

मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न उसले कति प्राप्त गर्‍यो भन्ने होइन; उसले आफूलाई कति विकसित गर्‍यो भन्ने हो। इतिहासले असंख्य शक्तिशाली व्यक्तिहरू, समृद्ध राज्यहरू र विकसित सभ्यताहरू देखेको छ, तर समयको कठोर परीक्षणमा तीमध्ये केही मात्र टिक्न सके। जसले दीर्घकालीन प्रभाव छोडे, तिनीहरूको आधार केवल शक्ति, सम्पत्ति वा ज्ञान थिएन; तिनीहरूको आधार परिष्कृत चेतना, उत्तरदायी नेतृत्व र उच्च मानवीय मूल्यहरू थिए।

मानव सभ्यताको वास्तविक यात्रा बाहिरी संसारमाथिको विजयभन्दा बढी आफ्नो आन्तरिक संसारको परिष्कारसँग सम्बन्धित छ। मानिसले प्रकृतिका नियमहरू बुझ्यो, समुद्र पार गर्‍यो, आकाश छोयो र सूक्ष्मतम कणहरूको अध्ययन गर्‍यो। तर यी उपलब्धिहरूको अर्थ तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब तिनलाई मार्गदर्शन गर्ने चेतना पनि समान रूपमा विकसित हुन्छ। अन्यथा प्रगतिको शक्ति नै असन्तुलनको कारण बन्न सक्छ।

मानव अस्तित्व बहुआयामिक छ। उसमा प्रकृतिसँग एकाकार हुन सक्ने क्षमता छ, ज्ञान ग्रहण गर्ने क्षमता छ, सिर्जना गर्ने क्षमता छ, सम्बन्ध निर्माण गर्ने क्षमता छ र आत्मचिन्तन गर्ने क्षमता पनि छ। यही बहुआयामिकताको सन्तुलित विकासले व्यक्तित्वलाई परिपक्व बनाउँछ। जब ज्ञान चरित्रसँग जोडिन्छ, क्षमता उत्तरदायित्वसँग जोडिन्छ र स्वतन्त्रता अनुशासनसँग जोडिन्छ, तब मानिस आफ्नो उच्चतम सम्भावनातर्फ अग्रसर हुन्छ।

कुनै पनि समाजको भविष्य त्यसका संस्थाहरूले मात्र निर्धारण गर्दैनन्; त्यसका नागरिकहरूको चेतनाले निर्धारण गर्छ। कानुनले व्यवस्था दिन सक्छ, तर चरित्रले विश्वास निर्माण गर्छ। संरचनाले प्रणाली निर्माण गर्न सक्छ, तर मूल्यहरूले त्यसलाई जीवित राख्छन्। बाह्य व्यवस्थाहरू जति नै विकसित भए पनि यदि मानिसभित्र सत्यनिष्ठा, करुणा र उत्तरदायित्वको भावना कमजोर छ भने सभ्यताको आधार क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छ।

यही कारणले नेतृत्वको प्रश्न केवल राजनीतिक वा प्रशासनिक विषय होइन; यो सारभूत मानवीय र नैतिक विषय पनि हो। नेतृत्वको सार आदेश दिनुमा होइन, दिशा निर्देश गर्नुमा निहित छ। प्रभाव जमाउनुमा होइन, प्रेरणा दिनुमा निहित हुन्छ। अधिकार प्रयोग गर्नुमा होइन, उत्तरदायित्व निर्वाह गर्नुमा निहित हुन्छ।

जागृत नेतृत्व त्यस्तो नेतृत्व हो, जसले आफ्नो भूमिकालाई विशेषाधिकारको रूपमा होइन, दायित्वको रूपमा बुझ्छ। जसले शक्ति प्राप्त गर्नुभन्दा शक्तिको उचित प्रयोगलाई महत्त्व दिन्छ। जसले लोकप्रियताभन्दा सत्यलाई, तात्कालिक लाभभन्दा दीर्घकालीन हितलाई, र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सामूहिक कल्याणलाई प्राथमिकता दिन्छ। यस्तो नेतृत्वले समाजलाई केवल व्यवस्थापन मात्र गर्दैन; उसले समाजको नैतिक र चेतनात्मक स्तरलाई पनि उकास्ने प्रयास गर्छ।

आजको युगमा ज्ञान र प्रविधिको विकास अभूतपूर्व गतिमा भइरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक विज्ञान, सञ्चार प्रविधि र स्वचालनले मानव जीवनलाई नयाँ सम्भावनाहरू प्रदान गरिरहेका छन्। तर जति ठूलो शक्ति प्राप्त हुन्छ, त्यति नै ठूलो उत्तरदायित्व पनि उत्पन्न हुन्छ। प्रविधिले साधन दिन्छ; तर ती साधनहरूको प्रयोग कुन उद्देश्यका लागि गर्ने भन्ने निर्णय अन्ततः मानव चेतनाले नै तय गर्छ।

त्यसैले भविष्यको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रतिस्पर्धा प्रविधिको मात्र होइन, चेतनाको पनि हुनेछ। प्रश्न केवल हामीले के निर्माण गर्न सक्छौँ भन्ने होइन; प्रश्न यो पनि हो कि हामी किन निर्माण गरिरहेका छौँ र कसका लागि निर्माण गरिरहेका छौँ भन्ने हो। यही प्रश्नले सभ्यताको दिशा निर्धारण गर्छ।

मानव जीवनको अर्को मौलिक सत्य परस्पर सम्बन्ध हो। कुनै पनि व्यक्ति पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र र पृथक अस्तित्व होइन। प्रत्येक जीवन असंख्य सम्बन्धहरू, योगदानहरू र समान प्रक्रियाहरूको परिणाम हो। यस बोधले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ। विनम्रताले सहकार्य जन्माउँछ। सहकार्यले विश्वास निर्माण गर्छ। विश्वासले नै दिगो प्रगतिको आधार तयार गर्छ।

जब मानिसले आफ्नो सिमित हितलाई व्यापक हितसँग जोड्न सिक्छ, तब चेतनाको विस्तार सुरु हुन्छ। जब विकासको अर्थ केवल व्यक्तिगत समृद्धि नभई सामूहिक उन्नति बन्न थाल्छ, तब सभ्यता परिपक्व हुन्छ। जब शक्ति सेवामा रूपान्तरित हुन्छ, तब नेतृत्व अर्थपूर्ण बन्छ। जब ज्ञान विवेकमा रूपान्तरित हुन्छ, तब प्रगति मानवीय बन्छ।

अन्ततः मानव जीवनको उद्देश्य केवल अस्तित्व कायम राख्नु होइन; अस्तित्वलाई अर्थपूर्ण बनाउनु हो। केवल सफल हुनु होइन; उपयोगी हुनु हो। केवल जान्नु होइन; बुझ्नु हो। केवल प्राप्त गर्नु होइन; योगदान गर्नु हो।

यही चेतनात्मक परिपक्वता सभ्यताको वास्तविक आधार हो। यही उत्तरदायी नेतृत्वको स्रोत हो। यही दिगो विकासको मार्ग हो। यही मानवताको भविष्यलाई उज्यालो, सन्तुलित र अर्थपूर्ण बनाउने सबैभन्दा विश्वसनीय शक्ति हो।

जब व्यक्तिको चेतना परिष्कृत हुन्छ, नेतृत्व उत्तरदायी बन्छ। जब नेतृत्व उत्तरदायी बन्छ, समाज विश्वासपूर्ण बन्छ। जब समाज विश्वासपूर्ण बन्छ, सभ्यता समुन्नत बन्छ। जब सभ्यता समुन्नत बन्छ, मानवता आफ्नो उच्चतम सम्भावना अर्थात् जागृत, न्यायपूर्ण र सहअस्तित्वमूलक सभ्यताको स्तरमा पुग्छ। यही मानव जीवन यात्राको गन्तव्य हो, यही भविष्यको सबैभन्दा ठूलो आशा हो।

जय अघोर । (-सामाजीक सञ्जालबाट साभार)