परीक्षा कुनै बाहिरबाट आउने घटना होइन। यो कुनै निकाय, नियम वा समयले बनाएको व्यवस्था पनि होइन। परीक्षा त्यतिबेला सुरु हुन्छ जब मानिस आफूलाई आफैं देख्न थाल्छ।

जीवन बाहिरबाट हेर्दा घटनाहरूको श्रृंखला जस्तो देखिन्छ, तर भित्रबाट हेर्दा यो निरन्तर आत्म–सम्बोधनको प्रक्रिया हो। प्रत्येक अनुभव, प्रत्येक सम्बन्ध र प्रत्येक परिस्थिति केवल एउटा माध्यम मात्र हुन्स जसले मानिसलाई बाह्य संसारको अनन्त यात्राबाट अन्ततः आफ्नै स्वबोधको केन्द्रतर्फ फर्काउँछ।

मानिसले जसलाई सफलता भन्छ, त्यो पनि एक अनुभव हो। जसलाई असफलता भन्छ, त्यो पनि त्यही अनुभवको अर्को रूप हो। यी दुईबीच कुनै स्थायी भिन्नता छैन, केवल दृष्टिको फरक छ।

परीक्षा बाह्य परिस्थितिको उपज होइन

यो त आफ्नै अस्तित्वबाट क्रमशः विमुख हुँदै गएको चेतनाको सूक्ष्म यात्रा हो। जब मानिस आफ्नै स्वबोधको केन्द्रमा पुग्छ, तब प्रत्येक परीक्षा स्वतः शान्त भई अर्थपूर्ण अनुभूतिमा रूपान्तरित हुन्छ।

बाहिरको संसार कहिल्यै निर्णायक हुँदैन। निर्णायक त केवल भित्रको चेतना हुन्छ, जसले प्रत्येक क्षण आफूलाई हेर्छ, आफूलाई बुझ्छ र आफूलाई परिमार्जन गर्छ।

जब मानिस लोभ, डर र अहंकारबाट संचालित हुन्छ, तब जीवन कठिन परीक्षा जस्तो लाग्छ। तर जब चेतना जागृत हुन्छ, तब त्यही जीवन सरल बुझाइ बन्छ।

त्यस अवस्थामा चेतना आफ्नै स्वबोधको केन्द्रमा स्थिर हुन्छ, तब न प्रश्न बाँकी रहन्छ, न उत्तरको खोजस त्यहाँ केवल एक निर्मल अनुभूति शेष रहन्छ । जुन शान्त, स्पष्ट र स्वतन्त्र हुन्छ।

यसर्थ, शासक होस् वा विद्यार्थी, विद्वान् होस् वा साधारण व्यक्ति—सबै एउटै यात्रामा छन्स फरक केवल जागरणको स्तरमा छ। अन्ततः परीक्षा कुनै मापन होइनस यो चेतनाले आफैंलाई चिन्न गरेको मौन प्रयास हो। तसर्थ, जसले यो बोध गर्छ, उसले जीवनलाई जित्ने होइन—जीवनसँग एकाकार हुन्छ।

निष्कर्षमा , यसरी हेर्दा “परीक्षा” कुनै बाह्य मापन वा परिस्थितिको दबाब मात्र होइन, चेतनाले आफैंलाई बुझ्ने एक गहन र मिहिन आन्तरिक प्रक्रिया हो। जीवनमा देखिने सफलता–असफलता, सुख–दुःख वा अनुकूल–प्रतिकूल अवस्थाहरू अलग सत्य नभई एउटै अनुभवलाई हेर्ने भिन्न दृष्टि मात्र हुन्। जब चेतना बाह्य घटनामा मात्र अड्किन्छ, जीवन कठिन परीक्षा जस्तो प्रतीत हुन्छस तर जब ध्यान भित्र फर्कन्छ, स्वबोध जागृत हुन्छ र त्यही जीवन सहज तथा स्पष्ट अनुभूतिमा रूपान्तरित हुन्छ।

त्यसैले परीक्षा भनेको जित वा हारको अन्तिम निर्णय होइन, बरु चेतनाले आफैंलाई चिन्ने, बुझ्ने र परिष्कृत गर्ने मौन यात्रा हो, जहाँ अन्ततः बाह्य द्वन्द्वभन्दा भित्री बोध नै वास्तविक निर्णायक बन्छ।

(शब्द र तस्बिर दुवै सामाजीक सञ्जालबाट साभार)