अक्सफोर्ड, मिसिसिपी। नासाले भर्खरै आफ्नो अर्टिमिस कार्यक्रमलाई पुनस् व्यवस्थित गरेको छ, जसले एक स्पष्ट रणनीतिक परिवर्तनलाई संकेत गर्दछ। अब अन्तरिक्ष अन्वेषण केवल एउटा कोशेढुङ्गा हासिल गर्ने दौड मात्र रहेन, यो निरन्तर सञ्चालन, स्थायी उपस्थिति र चन्द्रमामा यस्तो पूर्वाधार निर्माण गर्ने प्रणालीतर्फ मोडिएको छ जुन पृथ्वीमा हामीले प्रयोग गर्ने प्रविधि सञ्जालकै एउटा हिस्सा बन्नेछ।

यो परिवर्तन दीर्घकालीन चन्द्र निर्माणका लागि अर्बौं डलर लगानी गर्ने नयाँ योजनाहरूमा झल्किन्छ। यसमा आवासगृ, ऊर्जा प्रणाली र सतहका पूर्वाधारहरू समावेश छन् जसले निरन्तर मानवीय गतिविधिलाई सहयोग पुर्‍याउनेछन्। यसको सन्देश प्रष्ट छ: मानिसले अन्तरिक्ष यात्रालाई सामान्य बनाइसकेका छन्, अबको कदम पृथ्वी बाहिरको जीवनलाई सामान्य बनाउनु हो।

अर्टिमिस: चन्द्रमामा बस्ने योजना

अर्टिमिस नासाको त्यस्तो योजना हो जसले मानिसलाई चन्द्रमामा फर्काउने र त्यहाँ स्थायी रूपमा राख्ने लक्ष्य राखेको छ। सन् १९६० र ७० को दशकको छोटो अपोलो मिसनभन्दा फरक, यो कार्यक्रममा जटिल मिसनहरू समावेश छन्स् चन्द्रमा वरिपरि उड्ने, सतहमा अवतरण गर्ने र अन्ततः चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुव नजिकै एउटा आधार स्थापना गर्ने।

यस कार्यक्रमले मानिसलाई त्यहाँ बस्न र काम गर्न भरपर्दो तरिका सिर्जना गर्ने, पृथ्वीका लागि उपयोगी प्रविधिहरू विकास गर्ने र मंगल ग्रहको यात्राको तयारी गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

नयाँ मार्गचित्र र २०२७ को मध्यवर्ती मिसन

अर्टिमिस (सशरीर चन्द्रमा परिक्रमा) पछि सिधै सतहमा अवतरण गर्नुको सट्टा, नयाँ मार्गचित्रले २०२७ मा एउटा मध्यवर्ती मिसन थपेको छ। अन्तरिक्ष यात्रीहरूले पृथ्वीको तल्लो कक्ष १६० देखि २,००० किमी उचाइमा स्पेस-एक्स र ब्लु ओरिजिनका व्यावसायिक ल्यान्डरहरूसँग डकिङ, जीवन-सहयोग प्रणाली र सञ्चारको परीक्षण गर्नेछन्, जहाँ उद्धार कार्य अझै सम्भव हुन्छ।

चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवमा पहिलो अवतरण अब २०२८ को लागि लक्षित गरिएको छ। यो समय तालिका ढिलो देखिए तापनि, वास्तवमा यो गतिभन्दा पनि भविष्यसम्म सञ्चालन हुन सक्ने भरपर्दो प्रणाली निर्माणलाई प्राथमिकता दिन जानाजानी परिवर्तन गरिएको हो।

दौडबाट प्रणालीतर्फको यात्रा

अन्तरिक्ष कानूनको प्राध्यापकको रूपमा यी घटनाक्रमहरूलाई नजिकबाट हेर्दा, संयुक्त राज्य अमेरिका अझै पनि प्रतिस्पर्धामा छ- विशेष गरी चीनसँग। तर उसले आफ्नै सर्तहरूमा प्रतिस्पर्धा गर्न रोजिरहेको छ।

'नासाले सबैभन्दा छिटो अवतरण गर्ने दौडमा लाग्नुभन्दा बारम्बार मिसनहरू गर्न र स्थायी मानवीय उपस्थितिलाई समर्थन गर्न सक्ने प्रणाली निर्माणमा ध्यान केन्द्रित गरिरहेको छ।'

मूल अर्टिमिस योजनाले नयाँ रकेट, अन्तरिक्ष यान र अवतरण प्रणालीहरू एकैसाथ विकास गर्दै परीक्षण उडानबाट सिधै अवतरणमा फड्को मार्ने लक्ष्य राखेको थियो। त्यो दृष्टिकोणमा जोखिम थियो। सन् २०२२ मा अर्टिमिस सफल भयो र केही ढिलाइपछि अप्रिल १ (बुधबार) मा अर्टिमिस प्रक्षेपण भयो। तर सुरक्षित अवतरणका लागि अझै ठूलो मेहनत बाँकी छ।

निजी क्षेत्रको भूमिका र सतहको पूर्वाधार

नयाँ परिवर्तनले चन्द्रमाको कक्षमा बनाउने भनिएको 'गेटवे' स्टेशनलाई केही समयका लागि थाती राखेर सिधै चन्द्रमाको सतहमा पूर्वाधार निर्माण गर्न प्राथमिकता दिएको छ। यसमा निजी कम्पनीहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। नासाले अब एक्लै काम गर्नुको सट्टा सार्वजनिक र निजी साझेदारहरूको नेटवर्क समन्वय गरिरहेको छ, जसले जोखिम बाँड्न, लागत कम गर्न र विकासलाई तीव्रता दिन मद्दत गर्दछ।

कानून र भविष्यको प्रभाव

नासाको यो मार्गचित्र प्राविधिक जोखिम कम गर्ने मात्र होइन, यसले चन्द्रमाको गतिविधिको भविष्यलाई पनि आकार दिनेछ। १९६७ को बाह्य अन्तरिक्ष सन्धिले व्यापक सिद्धान्तहरू तय गरेको छ, तर ती नियमहरूले तब मात्र वास्तविक अर्थ पाउँछन् जब चन्द्रमाको सतहमा निरन्तर र समन्वयित गतिविधि हुन्छ।

यो किन महत्त्वपूर्ण छ?

प्रविधि विकास

चन्द्रमाका लागि विकसित गरिएका जीवन(सहयोग प्रणाली र ऊर्जा भण्डारण प्रविधिहरूले पृथ्वीमा चिकित्सादेखि विपद् व्यवस्थापनसम्म काम आउँछन्।

आर्थिक प्रभाव

यसले अमेरिका र यसका साझेदार देशहरूमा रोजगारी सिर्जना गर्छ र नासाभन्दा बाहिरका उद्योगहरू निर्माण गर्न मद्दत गर्छ।

रणनीतिक महत्व

अब प्रश्न को पहिले पुग्छ भन्ने मात्र होइन, तर अन्तरिक्षको प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने नियम कसले बनाउँछ भन्ने हो।

अन्ततः, चन्द्रमामा निर्माण गरिने ऊर्जा र सञ्चार प्रणालीहरू पृथ्वीको दैनिक जीवनको हिस्सा बन्नेछन्। नासाको यो अद्यावधिक योजनाले स्पष्ट पार्छ कि अमेरिका चन्द्रमामा केवल भ्रमण गर्न होइन, त्यहाँ स्थायी रूपमा बस्न र मानवताको अन्तरिक्षसँगको सम्बन्धलाई नयाँ परिभाषा दिन प्रतिबद्ध छ।
 
(यो लेख अक्सफोर्ड, मिसिसिपीबाट मिशेल एल.डी. ह्यान्लन (हवाई र अन्तरिक्ष कानूनकी प्राध्यापक)ले लेखेकी हुन्। यो नेपालीमा अनौपचारिक अनुवाद हो)