काठमाडौं । अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेले नेपाल राष्ट्र बैंकका कार्यकारी निर्देशकहरूसँग प्रत्यक्ष छलफल गरेको घटनाले आर्थिक तथा प्रशासनिक वृत्तमा नयाँ बहस सुरु गराएको छ। राष्ट्र बैंकको सचिवालयले यो भेट गभर्नर र डेपुटी गभर्नरको सहमतिमै भएको दाबी गरे पनि घटनाको समय, स्वरूप र त्यसबाट गएको सार्वजनिक सन्देशले केन्द्रीय बैंकको संस्थागत स्वायत्ततामाथि फेरि प्रश्न उठाएको छ।

सामान्य प्रशासनिक अभ्यासका रूपमा हेर्दा मन्त्रीले कुनै संस्थाका विभागीय प्रमुखसँग छलफल गर्नु अस्वाभाविक होइन। यदि सचिवालयको दाबीअनुसार गभर्नरको जानकारी र सहमतिमै भेट भएको हो भने अर्थमन्त्रीले मौद्रिक नीतिको कार्यान्वयनमा देखिएका अवरोध, निजी क्षेत्रमा कर्जा प्रवाह, लगानी विस्तार तथा आर्थिक सुधारका विषयमा कार्यकारी तहको अनुभव बुझ्न खोजेको मान्न सकिन्छ। सरकार आर्थिक गतिविधि सुस्त रहेको अवस्थामा सम्बन्धित निकायसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न चाहनु स्वाभाविक पनि हो।

तर यो घटनामा उठेको मूल प्रश्न छलफलको विषय होइन, त्यसको प्रक्रिया हो।

नेपाल राष्ट्र बैंक सरकारको कुनै विभाग होइन। कानूनले यसलाई स्वतन्त्र केन्द्रीय बैंकका रूपमा परिकल्पना गरेको छ। त्यसैले गभर्नर र डेपुटी गभर्नर अनुपस्थित रहेको अवस्थामा अर्थमन्त्रीले कार्यकारी निर्देशकहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गरेको दृश्यले संस्थागत नेतृत्वलाई सार्वजनिक रूपमा कसरी प्रस्तुत गरियो भन्ने प्रश्न उठाएको छ।

प्रशासनिक संरचनामा गभर्नर, डेपुटी गभर्नर र त्यसपछि कार्यकारी निर्देशक रहने स्पष्ट कमाण्ड चेन छ। यस्तो अवस्थामा मन्त्री र कार्यकारी निर्देशकबीच प्रत्यक्ष नीति–स्तरको संवादले भविष्यमा उत्तरदायित्वको रेखा धमिलिन सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ। कार्यकारी निर्देशकहरू अन्ततः गभर्नरप्रति बढी उत्तरदायी हुने कि मन्त्रालयप्रति भन्ने प्रश्न यतिबेला बहसको केन्द्रमा देखिएको छ।

वित्तीय बजारले पनि यस्ता घटनालाई केवल प्रशासनिक भेटका रूपमा मात्र हेर्दैन। बजारले संकेतबाट धारणा निर्माण गर्छ। यदि अर्थमन्त्री र गभर्नरबीच मतभेद रहेको, मौद्रिक नीतिमा राजनीतिक प्रभाव बढ्न सक्ने वा राष्ट्र बैंकभित्र समानान्तर शक्ति केन्द्र विकसित हुन थालेको सन्देश बजारमा गयो भने त्यसले बैंकिङ क्षेत्र, लगानीकर्ता, विकास साझेदार र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। केन्द्रीय बैंकको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति विश्वसनीयता हो, र त्यो केवल नीतिबाट होइन, संस्थागत व्यवहारबाट पनि निर्माण हुन्छ।

यो भेट दोस्रो डेपुटी गभर्नर नियुक्तिको चर्चासँग जोडिएर अझ संवेदनशील बनेको छ। समाचारअनुसार अर्थमन्त्रीले कार्यकारी निर्देशकहरूसँग ‘तपाईंहरूलाई चिन्ने’ आशय व्यक्त गरेका थिए। यदि यही सन्दर्भमा सम्भावित नियुक्तिबारे अनौपचारिक चर्चा भएको हो भने त्यसले स्वाभाविक रूपमा थप जिज्ञासा जन्माउँछ। यद्यपि, उपलब्ध तथ्यका आधारमा यो भेटलाई भावी नियुक्तिको संकेतका रूपमा निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त आधार भने देखिँदैन।

यस घटनाले गभर्नरको संस्थागत भूमिकामाथि पनि बहस सिर्जना गरेको छ। गभर्नर केवल प्रशासनिक प्रमुख होइनन्स उनी मौद्रिक नीतिका नेतृत्वकर्ता, नियामकीय निर्णयका केन्द्रबिन्दु र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा राष्ट्र बैंकका आधिकारिक प्रतिनिधि हुन्। यदि नीतिसम्बन्धी संवादको औपचारिक केन्द्र गभर्नरभन्दा बाहिर देखिन थाल्यो भने त्यसले संस्थागत नेतृत्वको छविमा असर पार्न सक्ने विश्लेषण भइरहेको छ।

अर्कोतर्फ अर्थमन्त्रीले उठाएका प्रश्नहरू भने सार्वजनिक नीतिको दृष्टिले अस्वाभाविक देखिँदैनन्। तरलता पर्याप्त हुँदा पनि लगानी किन बढेन, निजी क्षेत्र किन निरुत्साहित छ, निर्णय प्रक्रिया किन ढिलो छ भन्ने प्रश्न सरकारका तर्फबाट उठ्नु स्वाभाविक हो। त्यसैले विवाद प्रश्नको विषयवस्तुमा भन्दा संवादको संरचना र त्यसले दिएको सन्देशमा केन्द्रित भएको देखिन्छ।

यो घटना विगतका अनुभवबाट पनि अलग छैन। जनार्दन शर्मा र तत्कालीन गभर्नर महाप्रसाद अधिकारीबीचको विवाद, गभर्नर निलम्बन र त्यसपछिको न्यायिक हस्तक्षेपजस्ता घटनाले नेपाल राष्ट्र बैंकको स्वायत्तता सम्बन्धी बहसलाई पहिले नै संवेदनशील बनाइसकेका छन्। त्यसैले अहिलेको घटनालाई पनि धेरैले त्यही पृष्ठभूमिमा हेरेका छन्।

 यो घटनाको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव कुनै औपचारिक निर्णयमा होइन, सार्वजनिक धारणामा परेको देखिन्छ। यदि गभर्नरको सहमतिमै छलफल भएको थियो भने सरकार र राष्ट्र बैंकले त्यसलाई संयुक्त र स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गर्न सक्थे। त्यसो भएको भए अनावश्यक अड्कलबाजी कम हुन सक्थ्यो।

अन्ततः यो बहसको केन्द्र अर्थमन्त्रीले कार्यकारी निर्देशकसँग भेट गरे कि गरेनन् भन्ने होइन। वास्तविक प्रश्न केन्द्रीय बैंकको संस्थागत नेतृत्व, निर्णय प्रक्रियाको पारदर्शिता र स्वायत्तताको सार्वजनिक छवि कसरी जोगाइन्छ भन्ने हो। केन्द्रीय बैंकको विश्वसनीयता केवल सही निर्णयबाट होइन, ती निर्णयहरू सही प्रक्रियाबाट भएको देखिने वातावरणबाट पनि निर्माण हुन्छ।