काठमाडौं। नेपालको बीमा उद्योग पछिल्ला केही वर्षमा उल्लेखनीय संरचनात्मक परिवर्तनबाट गुज्रिएको छ। नियामक निकायले न्यूनतम चुक्ता पुँजी बढाउने नीति लागू गरेपछि जीवन र निर्जीवन बीमा कम्पनीहरू मर्जरमा गए। यसको परिणामस्वरूप कम्पनीहरूको संख्या घटे पनि औसत पूँजी, जोखिम वहन क्षमता र वित्तीय आधार भने पहिलेभन्दा बलियो बनेको छ।

मर्जरले फेरियो उद्योगको स्वरूप

केही वर्षअघिसम्म नेपालमा ४१ वटा बीमा कम्पनी सञ्चालनमा थिए। मर्जरपछि यो संख्या घटेर ३० मा सीमित भएको छ। जीवन बीमा कम्पनी १९ बाट १४ मा र निर्जीवन बीमा कम्पनी २० बाट १४ मा झरेका छन्। पुनर्बीमा कम्पनीको संख्या भने दुईमै स्थिर रहेको छ।

जीवन बीमा क्षेत्रमा नौ कम्पनी मर्जर भएर चार नयाँ कम्पनी बने भने निर्जीवन क्षेत्रमा १० कम्पनी मर्जर भएर पाँच नयाँ कम्पनी बने। यसरी हेर्दा कम्पनीको संख्या करिब २७ प्रतिशतले घटेको देखिन्छ।

 मर्जरको प्रभाव
- कुल कम्पनी : ४१ → ३०
- जीवन बीमा : १९ → १४
- निर्जीवन बीमा : २० → १४
- पुनर्बीमा : २ → २
- निष्कर्ष : कम्पनी घटे, औसत पूँजी र वित्तीय क्षमता बढ्यो।

किन बढ्यो वित्तीय क्षमता ?

मर्जरको मुख्य उद्देश्य कम्पनीको आकार मात्र बढाउनु होइन, वित्तीय आधारलाई पनि मजबुत बनाउनु थियो।

नयाँ व्यवस्थाअनुसार जीवन बीमा कम्पनीको न्यूनतम चुक्ता पुँजी पाँच अर्ब रुपैयाँ तथा निर्जीवन बीमाको दुई अर्ब ५० करोड रुपैयाँ पुर्‍याइयो। यसपछि संयुक्त कम्पनीहरूको पूँजी, लगानी कोष र जोखिम वहन क्षमता उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भयो।

ठूला बीमा दाबी व्यवस्थापन, पुनर्बीमा सम्झौतामा वार्ता गर्ने क्षमता तथा सञ्चालन खर्चमा मितव्ययिता आउने अपेक्षा पनि गरिएको छ। यद्यपि संस्थागत व्यवसायका लागि कम्पनीहरूबीच प्रतिस्पर्धा अझै तीव्र नै छ।

बीमा पहुँच अझै सीमित

संरचनात्मक सुधार भए पनि नेपालको ठूलो जनसंख्या अझै बीमा सेवाभन्दा बाहिर छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा जीवन बीमाको पहुँच विस्तार भए पनि निर्जीवन बीमाको विस्तार अपेक्षाकृत कमजोर छ। कृषि तथा पशुपालन क्षेत्रमा सरकारी प्रिमियम अनुदानका कारण बीमा बढेको देखिए पनि शहरी क्षेत्रमा समेत धेरै परिवार कुनै पनि प्रकारको बीमा सुरक्षाभित्र आएका छैनन्।

जीवन बीमा : नयाँ कारोबार सुस्त, नवीकरणमा जोड

जीवन बीमा कम्पनीहरूको मुख्य व्यवसाय सावधिक बीमा, एन्डोमेन्ट, बालशिक्षा तथा पेन्सन–आधारित बचत योजनामा केन्द्रित छ।

पछिल्लो समय नयाँ पोलिसी बिक्रीको गति केही सुस्त देखिएको छ। कम्पनीहरूले पुराना पोलिसी नवीकरणमा बढी ध्यान दिएका छन्। बोनस दर कम्पनीअनुसार फरक–फरक रहेको छ भने डिजिटल माध्यमबाट प्रिमियम भुक्तानी गर्ने क्रम तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।

निर्जीवन बीमामा मोटर व्यवसायको दबदबा

निर्जीवन बीमामा मोटर बीमाले अझै पनि सबैभन्दा ठूलो हिस्सा ओगटेको छ। त्यसपछि आगलागी, सम्पत्ति, स्वास्थ्य, इन्जिनियरिङ, हवाई तथा समुद्री कार्गो बीमा पर्छन्।

तर बजारमा सानो प्रिमियममा ठूलो जोखिम लिने प्रवृत्ति, अत्यधिक मूल्य प्रतिस्पर्धा तथा दाबी भुक्तानीमा ढिलाइजस्ता समस्या अझै कायम छन्।

स्वास्थ्य बीमामा अवसर बढ्दै

सरकारी स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम छुट्टै प्रणालीमा सञ्चालन भए पनि निजी बीमा कम्पनीहरूले मेडिक्लेम, कर्पोरेट तथा व्यक्तिगत स्वास्थ्य बीमा बिक्री गरिरहेका छन्।

स्वास्थ्य उपचार खर्च निरन्तर बढ्दै गएकाले आगामी वर्षहरूमा यही क्षेत्र बीमा उद्योगको सबैभन्दा तीव्र गतिमा विस्तार हुने क्षेत्र बन्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

कृषि बीमामा अनुदानको प्रभाव

सरकारले प्रिमियममा अनुदान दिने व्यवस्था गरेपछि बाली, पशुपन्छी, माछापालन तथा फलफूल बीमामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ।

यद्यपि नक्कली दाबी, क्षतिको मूल्याङ्कनमा विवाद तथा दाबी भुक्तानीमा हुने ढिलाइ अझै पनि समाधान हुन नसकेका चुनौती हुन्।

नियामक सुधार र डिजिटल रूपान्तरण

नेपाल बीमा प्राधिकरणले पछिल्ला वर्षहरूमा जोखिममा आधारित सुपरिवेक्षण, डिजिटल रिपोर्टिङ, मर्जर, सुशासन र उपभोक्ता संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको छ।

धेरै कम्पनीहरूले अनलाइन पोलिसी, मोबाइल एप, क्यूआरमार्फत प्रिमियम भुक्तानी तथा अनलाइन क्लेम ट्र्याकिङ सेवा सुरु गरिसकेका छन्। तर पूर्ण रूपमा डिजिटल दाबी प्रक्रिया भने अझै अधिकांश कम्पनीमा कार्यान्वयन हुन सकेको छैन।

दीर्घकालीन लगानीको स्रोत बन्दै बीमा कोष

बीमा कम्पनीहरूले बैंक निक्षेप, सरकारी ऋणपत्र, शेयर बजार, जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य निश्चित आय भएका साधनमा ठूलो लगानी गर्दै आएका छन्।

यस कारण बीमा उद्योग जोखिम व्यवस्थापनको माध्यम मात्र नभई नेपालको दीर्घकालीन पूँजी निर्माण गर्ने महत्त्वपूर्ण स्रोतका रूपमा पनि स्थापित हुँदै गएको छ।

उपभोक्ताको असन्तुष्टि कहाँ ?

बीमा कम्पनीप्रति उपभोक्ताका गुनासा भने अझै कम भएका छैनन्। सबैभन्दा धेरै क्लेम भुक्तानी ढिलो हुने, अनावश्यक कागजात मागिने, एजेन्टले पर्याप्त जानकारी नदिने, पोलिसीका सर्त स्पष्ट नबुझाइने, साना अक्षरमा लेखिएका अपवाद पछि मात्र थाहा हुने, सर्वेक्षण प्रक्रियामा विवाद तथा कमजोर ग्राहक सेवासम्बन्धी गुनासा सुनिन्छन्।

उद्योगका चुनौती

बीमा उद्योगका अगाडि अझै धेरै चुनौती छन्। कम बीमा सचेतना, एजेन्टमा अत्यधिक निर्भरता, सीमित बीमा पहुँच, अस्वस्थ मूल्य प्रतिस्पर्धा, प्राकृतिक विपद्, जलवायु परिवर्तन र बढ्दो साइबर जोखिम प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्। यी सबैबीच उपभोक्ताको विश्वास थप बलियो बनाउनु उद्योगको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी बनेको छ।

सम्भावना भने अझै व्यापक

चुनौतीका बाबजुद नेपालको बीमा उद्योगको भविष्य सम्भावनामूलक देखिन्छ। विस्तार हुँदै गएको मध्यम वर्ग, बढ्दो सवारीसाधन, महँगिंदो स्वास्थ्य सेवा, प्राकृतिक विपद्को जोखिम र बैंक तथा डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत बीमा वितरणको विस्तारले आगामी वर्षहरूमा बीमा व्यवसायलाई अझ ठूलो बजार उपलब्ध गराउने अपेक्षा गरिएको छ।

बीमा उद्योगको अबको सफलता कम्पनीको संख्या बढाउनुभन्दा पनि सेवा गुणस्तर, छिटो दाबी भुक्तानी, पारदर्शिता र उपभोक्ताको विश्वास जित्न सक्ने क्षमताले निर्धारण गर्ने देखिन्छ। स्केच : एआईको रचना