काठमाडौं। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछानेको यसै साता भएको भारत भ्रमण र त्यहाँका प्रधानमन्त्री, भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) का अध्यक्ष तथा परराष्ट्र मन्त्री लगायतका उच्च नेतृत्वसँगको भेटवार्ता राजनीतिक र कूटनीतिक वृत्तमा निकै अर्थपूर्ण देखिन्छ। नेपालको राजनीतिमा परम्परागत शक्तिहरूभन्दा फरक धारबाट उदाएको दलका नेतालाई नयाँदिल्लीले दिएको यो उच्च महत्वले भविष्यमा दुई देशबीचको सम्बन्धमा दूरगामी प्रभाव पार्ने संकेत गर्छ।

भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँगको भेटवार्ता, त्यसपछि मोदीको प्रतिक्रिया र भारतीय जनता पार्टीका अध्यक्ष सहितका नेताहरुसँगको भेटले भारत छिमेकी नेपालसँग यसबीच तनावमा परेको मित्रताको सम्बन्धलाई सामान्य बनाएर नयाँ राजनीतिक शक्तिसँग नयाँ सहकार्यको हातेमालो गर्न चाहन्छ भन्ने सन्देश दिएको बुझ्न सकिन्छ।

यस भ्रमणले कूटनीतिक, राजनीतिक र आर्थिक दृष्टिकोणबाट नेपाल-भारत सम्बन्धमा पार्न सक्ने प्रभावहरूको विस्तृत विश्लेषण हुँदैजाला। तर अहिले सर्सती नियाल्दा यस्तो देखिन्छ।

कूटनीतिक दृष्टिकोण: कोर्ष करेक्सन र नयाँ आयाम

परम्परागत रूपमा भारतले नेपालका स्थापित र पुराना दलहरू (जस्तै नेपाली कांग्रेस, एमाले, वा माओवादी) सँग मात्र संस्थागत र उच्च तहको सम्बन्ध राख्ने गरेको थियो। रवि लामिछानेको यो निमन्त्रणा र स्वागतले भारतीय कूटनीतिमा आएको रणनीतिक परिवर्तनलाई दर्साउँछ।

नयाँ शक्तिलाई मान्यता: भारतले नेपालको वैकल्पिक राजनीतिक शक्ति र युवा पुस्ताको भावनालाई नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन भन्ने बुझेको देखिन्छ। लामिछानेलाई महत्त्व दिनुको अर्थ रास्वपालाई नेपालको आगामी राजनीतिको एउटा मुख्य खेलाडीका रूपमा दिल्लीले औपचारिक स्वीकारोक्ति दिनु हो।

सन्तुलित कूटनीतिको अभ्यास: रास्वपाले सुरुवाती दिनदेखि नै राष्ट्रवाद र नेपाल पहिलो भन्ने नारा अघि सार्दै आएको छ। लामिछानेले भारतीय उच्च नेतृत्वसँग सिधा संवाद गर्दा नेपालको हित र सार्वभौमिकतालाई केन्द्रमा राखेर कुरा गर्ने अवसर पाएका छन्, जसले दुई देशबीचको कूटनीतिलाई थप परिपक्व बनाउन मद्दत गर्छ।

राजनीतिक दृष्टिकोण: घरेलु र क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन

राजनीतिक रूपमा यो भ्रमणले नेपालको घरेलु राजनीति र नेपाल-भारत-चीन त्रिकोणीय सम्बन्धमा समेत तरंग पैदा गरेको छ। लामिछाने र रास्वपाको कद वृद्धि: नेपाल फर्किएपछि लामिछानेको राजनीतिक उचाइ अझै बढ्नेछ। भारतको संस्थापन पक्षसँग बलियो सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्ने नेताको रूपमा उनको छवि परिष्कृत भएको छ। यसले उनलाई आगामी दिनमा प्रधानमन्त्रीको बलियो दाबेदारका रूपमा उभ्याउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

सत्तारूढ गठबन्धनमा प्रभाव: वर्तमान सत्तारूढ दलका नेताको हैसियतमा उनले गरेको यो भ्रमणले नेपालको वर्तमान सरकारप्रति भारतको दृष्टिकोण सकारात्मक रहेको सन्देश दिन्छ। यसले सरकारको निरन्तरता र स्थिरताका लागि पनि एउटा बलियो राजनीतिक जग प्रदान गर्न सक्छ।

भारतीय संस्थापनको भरोसा जित्ने प्रयास: विगतमा कतिपय मुद्दामा नयाँ दलहरूप्रति भारत सशंकित देखिन्थ्यो। यो भ्रमणले रास्वपा भारतविरोधी दल होइन, बरु सहकार्य गर्न तयार रहेको व्यावहारिक शक्ति हो भन्ने विश्वास दिलाउन लामिछाने सफल भएको मान्न सकिन्छ।

आर्थिक दृष्टिकोण: सहकार्य, कनेक्टिभिटी र लगानी

कूटनीतिक र राजनीतिक सम्बन्धको अन्तिम गन्तव्य आर्थिक लाभ नै हो। लामिछानेको यो भ्रमणले आर्थिक साझेदारीका केही नयाँ ढोकाहरू खोल्न सक्छ- आर्थिक विकासमा युवा एजेन्डा: रास्वपाले डिजिटल इकोनोमी, सूचना प्रविधि र युवा उद्यमशीलतालाई जोड दिँदै आएको छ। भारतको प्राविधिक विकास (जस्तै डिजिटल पेमेन्ट, स्टार्टअप इकोसिस्टम) बाट नेपालले कसरी फाइदा लिन सक्छ भन्नेबारे यो भ्रमणमा महत्त्वपूर्ण छलफल भएको हुनसक्छ।

जलविद्युत र कनेक्टिभिटी: नेपाल-भारतबीचको ऊर्जा व्यापार र क्रस-बर्डर कनेक्टिभिटीका आयोजनाहरूलाई गति दिन यो भ्रमण सहयोगी सिद्ध हुनेछ। नेपालमा भारतीय लगानी भित्र्याउन र नेपाली उत्पादनका लागि भारतीय बजार सहज बनाउन नयाँ पुस्ताको नेतृत्वले नयाँ ढंगले कुरा उठाएको अपेक्षा गरिएको छ।

पर्यटन र पूर्वाधार: नेपालको पर्यटन क्षेत्रको विकास र सीमा क्षेत्रका पूर्वाधार सुधारका एजेन्डाहरूमा रास्वपाको परिणाममुखी शैलीले भारतीय पक्षलाई छिटो काम गर्न प्रोत्साहित गर्न सक्छ।

निष्कर्ष र आगामी चुनौती

रवि लामिछानेको यो दिल्ली भ्रमण नेपाल-भारत सम्बन्धमा एउटा नयाँ प्रस्थान विन्दु बन्न सक्छ। यसले नेपालका परम्परागत दलहरूलाई चुनौती दिँदै नयाँ पुस्ताको नेतृत्व अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पनि परिपक्व हुँदै गएको सन्देश दिएको छ।

असली परीक्षा उनी भोलि शुक्रबार नेपाल फर्किएपछि सुरु हुनेछ। भारतले दिएको यो उच्च सम्मानलाई उनले नेपालको राष्ट्रिय हित, आर्थिक समृद्धि र देशको सार्वभौमिकता रक्षाका लागि कसरी क्यास गर्छन् र दिल्लीमा भएका कुराकानीलाई कसरी परिणाममा बदल्छन्, त्यो नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुनेछ। 

के भारत नेपालको नयाँ राजनीतिक शक्तिसँग निकट हुन खोजेको हो?

हो, यस निष्कर्षमा पुग्न सकिने बलिया आधारहरू छन्। भारतको यो कदमलाई उसको परम्परागत कूटनीतिमा आएको एउटा ठूलो 'रणनीतिक परिवर्तन' का रूपमा लिन सकिन्छ।

भविष्यको लगानी

नयाँदिल्लीका कूटनीतिज्ञहरूले नेपालको बदलिँदो राजनीतिक परिदृश्यलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्। पुराना दलहरूप्रति नेपाली जनतामा बढ्दो वितृष्णा र रास्वपा जस्ता नयाँ शक्तिहरूप्रति आकर्षित हुँदै गएको जनमतलाई भारतले बुझेको छ। आगामी चुनावहरूमा यो शक्ति अझ निर्णायक हुन सक्छ भन्ने ठानेर भारतले बेलैमा सम्बन्धको पुल बनाउन खोजेको देखिन्छ।

भारतविरोधी सेन्टिमेन्ट न्यूनीकरण गर्ने प्रयास

नेपालमा नयाँ र युवा पुस्ताका राजनीतिक शक्तिहरू प्रायः राष्ट्रवादको मुद्दामा बढी आक्रामक हुन्छन्। भारतलाई लाग्न सक्छ कि बेलैमा संवाद नगरे यी शक्तिहरू एन्टी-इन्डिया सेन्टिमेन्ट (भारतविरोधी भावना) तर्फ ढल्किन सक्छन्। त्यसैले, रवि लामिछानेलाई उच्च सम्मान दिएर भारतले 'हामी नयाँ विचार र शक्तिलाई पनि स्वागत गर्छौं' भन्ने बलियो सन्देश दिन चाहेको हो।

व्यावहारिक कूटनीति

भारत अब नेपालमा केवल 'विचारधारा' का आधारमा मात्र सम्बन्ध राख्ने पक्षमा देखिँदैन। ऊ जो सरकारमा छ वा जो भविष्यमा सत्तामा आउने सम्भावना बोक्छ, उसैसँग बिजनेस गर्न चाहन्छ। 

नेपालमा विशेष गरी भारत, चीन र अमेरिका जस्ता शक्ति राष्ट्रहरूबीच आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने अघोषित प्रतिस्पर्धा सधैं रहँदै आएको छ। रवि लामिछानेको यो भ्रमणको सन्दर्भलाई हेर्दा भारत यस प्रतिस्पर्धामा निकै आक्रामक र अगाडि देखिएको स्पष्ट हुन्छ।

भौगोलिक र सांस्कृतिक निकटताको लाभ

चीन वा अन्य मुलुकको तुलनामा भारतसँग नेपालको खुला सिमाना, रोटी-बेटीको सम्बन्ध र सहज पहुँच छ। राजनीतिक रूपमा पनि दिल्लीले नेपालका नेताहरूसँग जति छिटो र प्रत्यक्ष संवाद स्थापित गर्न सक्छ, त्यो अरू देशका लागि अलि जटिल हुन्छ। 

नेपालमा अमेरिकी सहयोग परियोजना र चिनियाँ परियोजनालाई लिएर शीतयुद्धकालीन प्रतिस्पर्धा जस्तै स्थिति देखिने गरेको छ। रास्वपाका नेताहरू अमेरिकी वा पश्चिमा देशहरूसँग बढी नजिक हुन सक्ने संशय कतिपय वृत्तमा थियो। अर्कोतर्फ, नेपालको वामपन्थी गठबन्धनहरूमा चीनको चासो बढी हुने गर्दछ।

यस्तो अवस्थामा भारतले रास्वपाका सभापतिलाई सिधै नयाँ दिल्लीमा आमन्त्रण गरेर उच्च तहको स्वागत गर्नुको अर्थ- नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा हाम्रो प्रभाव र पहुँच सधैं प्राथमिकतामा  रहन्छ भन्ने कुरा अन्य शक्ति राष्ट्रहरूलाई देखाउनु पनि हो।

पहिलो गाँसमै ढुङ्गा लाग्न नदिने रणनीति: नयाँ शक्तिहरू अन्य शक्ति केन्द्रहरू तर्फ बढी नजिकिनु अगावै भारतले उनीहरूलाई आफ्नो विश्वासमा लिने रणनीति अन्तर्गत यो भ्रमण गराएको बुझ्न सकिन्छ। 

यो भ्रमण केवल एउटा शिष्टाचार भेटवार्ता मात्र होइन।

यो त भारतका लागि: नेपालको नयाँ राजनीतिक वास्तविकतालाई स्वीकार गर्दै आफ्नो प्रभाव कायमै राख्ने 'प्रो-एक्टिभ' कूटनीति हो। 

रवि लामिछानेका लागि: आफूलाई केवल 'घरेलु सेन्सेसन' मात्र नभएर अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा स्वीकार्य र परिपक्व राजनेताका रूपमा स्थापित गर्ने एउटा ठूलो अवसर हो।

यसले नेपालमा प्रभाव जमाउने दौडमा भारतले आफूलाई फेरि पनि अग्रपंक्तिमा उभ्याएको छ भन्ने कुरामा दुई मत छैन। तर, यो कूटनीतिक प्रतिस्पर्धाको चपेटामा नपरी नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हित कसरी जोगाउँछ, त्यो भने रास्वपा र नेपालका अन्य नेतृत्वको कूटनीतिक चातुर्यमा निर्भर गर्नेछ।