काठमाडौं। अहिले नेपालमा एक्सट्रिम इनर्जी ड्रिंक्स (Xtreme Energy Drink) लगायत ऊर्जा पेयको आक्रामक विज्ञापन भइरहेको छ। सामाजिक सञ्जाल, खेलकुद, कन्सर्ट, युवा कार्यक्रम र इन्फ्लुएन्सरमार्फत यस्तो प्रचार देख्दा साँच्चै यो कुनै जीवनशैली जस्तै प्रस्तुत भइरहेको अनुभूति हुन्छ। तर पत्रकारिताको दृष्टिकोणबाट हेर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ-  'ऊर्जा बेचिएको हो कि भ्रम?'

यो प्रश्नलाई भावनात्मक होइन, वैज्ञानिक र जनस्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्छ।

ऊर्जा पेय भनेको के हो?

ऊर्जा पेय अर्थात् इनर्जी ड्रिंक्स सामान्य सफ्ट ड्रिंकभन्दा फरक हुन्छ। यसमा प्रायः यी तत्व हुन्छन्– क्याफिन, चिनी वा कृत्रिम स्वीटनर, टाउरिन, बी–समूहका भिटामिन र ग्वाराना, जिन्सेङजस्ता उत्तेजक तत्व ।

यसको उद्देश्य शरीरलाई केही समयका लागि सतर्क र ऊर्जावान महसुस गराउनु हो।

तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ- ऊर्जा उत्पादन गर्ने होइन, शरीरलाई केही समयका लागि उत्तेजित गर्ने पेय हो। वास्तवमै फाइदा छ त? सीमित मात्रामा र विशेष अवस्थामा केही सकारात्मक पक्ष देखिन्छ।

अस्थायी सतर्कता

क्याफिनका कारण केही समय ध्यान केन्द्रित गर्न सजिलो हुन सक्छ।

निद्रा हटेको अनुभव

राति काम गर्ने, लामो ड्राइभ गर्ने वा खेलअघि केही व्यक्तिले सतर्क महसुस गर्न सक्छन्।

केही खेलाडीमा अल्पकालीन प्रदर्शन सुधार

वैज्ञानिक अध्ययनहरूले उचित मात्राको क्याफिनले केही खेल प्रदर्शनमा सुधार ल्याउन सक्ने देखाएका छन्। तर यी सबै अल्पकालीन प्रभाव हुन्।

जोखिम कहाँ छ?

यहीँबाट जनस्वास्थ्यको बहस सुरु हुन्छ। अत्यधिक क्याफिन, धेरै ऊर्जा पेयमा निकै धेरै क्याफिन हुन्छ। यसले मुटुको धड्कन बढाउने, रक्तचाप बढाउने, चिन्ता, हात काम्ने र निद्रा बिगार्ने जस्ता असर गर्न सक्छ।

धेरै चिनी

कतिपय ऊर्जा पेयमा अत्यधिक चिनी हुन्छ। यसले दीर्घकालमा मोटोपन, टाइप–२ मधुमेहको जोखिम र दाँतको समस्या बढाउन सक्छ।

किशोरहरूमा बढी जोखिम

विश्वभर बालरोग विशेषज्ञहरूले किशोरकिशोरीले नियमित ऊर्जा पेय सेवन नगर्न सिफारिस गर्छन्। कारण- उनीहरूको स्नायु प्रणाली विकासकै क्रममा हुन्छ। क्याफिनप्रति संवेदनशीलता बढी हुन सक्छ। 

निद्राको गुणस्तर बिगार्ने

धेरै युवाले पढ्न वा गेम खेल्न रातभर ऊर्जा पेय प्रयोग गर्छन्। तर त्यसले निद्रा कम गर्छ, अर्को दिन थकान बढाउँछ, फेरि अर्को क्यान पिउने चक्र सुरु हुन्छ।
 
हृदयसम्बन्धी समस्या

स्वस्थ व्यक्तिमा पनि धेरै मात्रामा सेवन गर्दा धड्कन अनियमित हुने, मुटुको चाल असामान्य हुने जस्ता जोखिम देखिएका अध्ययनहरू छन्। विशेष गरी पहिलेदेखि मुटुका बिरामीका लागि जोखिम बढी हुन्छ।

के यो खेलाडीका लागि मात्रै हो?

विज्ञापनले त्यस्तै देखाउँछ। तर अधिकांश उपभोक्ता व्यावसायिक खेलाडी होइनन्। उनीहरू विद्यार्थी, अफिस कर्मचारी, मोटरसाइकल चालक र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता हुन सक्छन्।

विज्ञापनले 'खेलाडीको शक्ति' बेचिरहेको हुन्छ, तर उपभोक्ताको जीवनशैली भने त्यस्तो नहुन सक्छ।

के यो केवल फेसन हो?  केही हदसम्म हो। ऊर्जा पेयको विश्वव्यापी बजारमा एउटा प्रवृत्ति देखिन्छ- उत्पादनभन्दा बढी 'ब्रान्ड इमेज' बेचिन्छ। अर्थात् साहस, स्पिड, सफलता, आधुनिकता र एडभेन्चरलाई पेयसँग जोडिन्छ।

यसले युवा पुस्तामा 'यो पिउनु नै कूल हुनु हो' भन्ने मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्न सक्छ।

नेपालमा किन यस्तो प्रचार?

नेपालको पेय पदार्थ बजार निकै प्रतिस्पर्धी बन्दै गएको छ। नयाँ ब्रान्डले क्रिकेट, फुटबल, कन्सर्ट, डिजिटल इन्फ्लुएन्सर, सामाजिक सञ्जाल मार्फत तीव्र बजार विस्तार गरिरहेका छन्। यो व्यापारिक दृष्टिले स्वाभाविक हो।

तर प्रश्न उठ्छ- जनस्वास्थ्यसम्बन्धी सन्तुलित सूचना पनि त्यत्तिकै देखाइन्छ कि केवल आकर्षण मात्रै बेचिन्छ?

जनस्वास्थ्यको दृष्टिकोण

विश्व स्वास्थ्य समुदायको साझा धारणा यस्तो देखिन्छ- ऊर्जा पेयलाई 'दैनिक स्वास्थ्य पेय' मानिँदैन। बरु सीमित मात्रा, आवश्यक अवस्थामा, स्वस्थ वयस्कले मात्रै सेवन गर्नुपर्ने पेयका रूपमा हेरिन्छ। विशेष गरी बालबालिका, किशोर, गर्भवती, उच्च रक्तचाप भएका र मुटुरोगीले सावधानी अपनाउनुपर्ने सिफारिस गरिन्छ।

सन्तुलित निष्कर्ष

ऊर्जा पेय आफैं 'विष' होइन, तर 'स्वास्थ्य पेय' पनि होइन। यसले केही समयका लागि सतर्कता वा ऊर्जा महसुस गराउन सक्छ, तर त्यसलाई दीर्घकालीन स्वास्थ्य लाभसँग जोड्न मिल्दैन। यसको प्रभाव मात्रा, व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था र सेवन गर्ने बानीमा निर्भर हुन्छ।

समस्या पेयमा मात्र होइन, यसको वरिपरि बनाइने धारणा र अत्यधिक उपभोगलाई प्रोत्साहन गर्ने संस्कृतिमा पनि हुन सक्छ। जब कुनै पेयलाई सफलता, खेलकुद, साहस वा आधुनिक जीवनशैलीको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ, उपभोक्ताले त्यसको वास्तविक पोषण मूल्यभन्दा ब्रान्डको छविलाई बढी किनिरहेका हुन सक्छन्।