आज फेब्रुअरी १४ अर्थात् प्रेम दिवस। भन्ने गरिएको छ, प्रेम केवल भावना मात्र होइन, यो त जीवनको ऊर्जा हो।

के के हो त प्रेम दिवस 

प्रेम दिवस खासगरी रोमन पादरी सेन्ट भ्यालेन्टाइनको बलिदानको सम्झनामा मनाइने दिन भनेर जानिन्छ, मानिन्छ। तत्कालीन रोमन सम्राट् क्लोडियस द्वितीयले सैनिकहरू प्रेम र विवाहमा लागे भने युद्धमा कमजोर हुन्छन् भनी विवाहमा रोक लगाएका थिए। तर भ्यालेन्टाइनले लुकिछिपी सैनिकहरूको विवाह गराइदिए। सोही "अपराध" मा उनलाई फेब्रुअरी १४ मा मृत्युदण्ड दिइएको थियो। उनैको प्रेमप्रतिको निष्ठालाई सम्मान गर्दै यो दिन मनाउन थालिएको हो भनेर विश्वास गरिँदैआएको छ।

नेपालमा यो मौलिक संस्कृति नभए पनि पछिल्ला दिनहरुमा यससालाई मनाउने मानिसको संख्या बढ्दै गएको छ।

प्रेम दिवसले मानिसहरूलाई आफ्नो व्यस्त जीवनबाट समय निकालेर प्रियजनप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसर दिएको छ। युवा पुस्तामा यो उत्साहको पर्व बनेको छ।

यस समयमा उपहार, फूल र होटल व्यवसायमा ठूलो चहलपहल हुन्छ, जसले बजारलाई चलायमान बनाउँछ।

पहिले यो केवल 'रोमान्टिक' प्रेममा सीमित थियो, तर अचेल नेपालमा साथीभाइ र परिवारसँग पनि खुसी साटासाट गरेर मनाउने चलन बढ्दै छ।

आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा प्रेम 'लिने' कुरा होइन, यो 'हुने' र 'दिने' कुरा हो।

अध्यात्मले भन्छ- 'म र तिमी' बीचको दुरी मेटिनु नै प्रेम हो। जब मानिसले अर्को व्यक्तिमा पनि आफ्नै अंश देख्छ, तब वास्तविक प्रेमको उदय हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनमा प्रेमलाई ईश्वर प्राप्तिको मार्ग मानिएको छ। मीराको कृष्णप्रतिको प्रेम वा सुफी सन्तहरूको 'इश्क-ए-हकीकी' (दिव्य प्रेम) यसका उदाहरण हुन्।

बुद्ध धर्ममा 'मैत्री' र 'करुणा'लाई प्रेमको सर्वोच्च रूप मानिन्छ। निस्स्वार्थ प्रेमले मानिसको अहंकार नष्ट गर्छ र उसलाई आन्तरिक शान्ति प्रदान गर्छ। हाम्रो सनातन दर्शनमा शिव र शक्ति, प्रकृति र पुरुषको मिलनलाई प्रेमको पूर्णता मानिन्छ। यो सृष्टि प्रेमको कम्पनमै टिकेको छ भनिएको छ।

आजको उपभोक्तावादी युगमा प्रेम दिवस कताकता 'देखावटी' र महँगो उपहारुमा खुम्चिन खोज्दै छ। तर, यसको वास्तविक मर्म भनेको आत्मीयता र सम्मान हो। नेपालजस्तो देशमा जहाँ हामी 'वसुधैव कुटुम्बकम्' (संसार नै एक परिवार हो) भन्छौँ, त्यहाँ प्रेम दिवसलाई केवल एउटा विदेशी पर्वका रूपमा भन्दा पनि सम्बन्ध नवीकरण गर्ने दिनका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।

प्रेम केवल फेब्रुअरी १४ मा मात्र होइन, जीवनको हरेक पलमा हुनुपर्छ। तर यो दिनले हामीलाई त्यो भाव व्यक्त गर्न एउटा मिठो बहाना भने पक्कै दिन्छ। निश्चित रूपमा, प्रेम र अध्यात्मको सम्बन्ध निकै गहिरो र दार्शनिक छ। यसलाई अझ सूक्ष्म ढङ्गले बुझ्नका लागि केही प्रमुख दार्शनिक अवधारणाहरू सान्दर्भिक हुने छन्।
 
अध्यात्ममा प्रेमलाई 'अहंकार'को शत्रु मानिन्छ। जबसम्म मानिसमा 'म' भन्ने भाव रहन्छ, उसले वास्तविक प्रेम गर्न सक्दैन। 'म' मेटिएपछि मात्र 'हामी' वा 'ब्रह्माण्ड' सँगको एकाकार सुरु हुन्छ।

प्रसिद्ध सुफी कवि रुमी भन्छन्- 'प्रेम त्यो बाँसुरी हो, जसले भित्रको शून्यतामा ईश्वरको संगीत भर्छ' अर्थात्, प्रेममा परेपछि व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थ त्याग्छ र समर्पणको अवस्थामा पुग्छ।

सामान्यतया संसारमा प्रेम दुई व्यक्तिबीच हुन्छ 'द्वैत'। तर आध्यात्मिक प्रेमले व्यक्तिलाई अद्वैततर्फ लैजान्छ। सुरुमा प्रेम 'विषय'मा आधारित हुन्छ, तर बिस्तारै यो 'अवस्था' बन्न पुग्छ।

प्रेममा डुबेको मानिसले आफ्नो प्रिय पात्रमा मात्र होइन, बरु संसारका हरेक कणमा उही चैतन्य देख्न थाल्छ। यो अवस्थालाई 'प्रेममय हुनु' भनिन्छ।

पूर्वीय दर्शनमा 'पराभक्ति' लाई प्रेमको उच्चतम अवस्था मानिएको छ। नारद भक्ति सूत्रका अनुसार: 'सा त्वस्मिन् परमप्रेमस्वरूपा' अर्थात्, ईश्वरप्रतिको परम र अनन्य प्रेम नै भक्ति हो।

वास्तवमा प्रेम केवल भावना होइन, यो एउटा अनुशासन र साधना हो। जब प्रेममा कुनै सर्त हुँदैन, तब यो आध्यात्मिक बन्छ। 'म तिमीलाई प्रेम गर्छु किनभने...' भन्नु व्यापार हो, तर 'म प्रेममा छु' भन्नु अध्यात्म हो।

अध्यात्मले 'आशक्ति' र 'प्रेम' बीचको भिन्नता प्रस्ट पार्छ । आशक्तिले बाँध्छ, नियन्त्रण गर्न खोज्छ र डर पैदा गर्छ। प्रेमले मुक्त गर्छ, स्वतन्त्रता दिन्छ र भरोसा दिलाउँछ। दार्शनिक रूपमा, प्रेमले अर्को व्यक्तिलाई उसको अस्तित्वसहित स्वीकार गर्छ, जबकि मोहले उसलाई आफ्नो इच्छा अनुसार बदल्न खोज्छ।

आधुनिक चिन्तक ओशोले प्रेमलाई एउटा भर्‍याङको रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार प्रेमको यात्रा तीन चरणमा हुन्छ । शारीरिक आकर्षण, प्रेम मानसिक र भावनात्मक एकाकार अर्थात् मध्यम ऊर्जा, प्रार्थना अर्थात् आध्यात्मिक मिलन उच्चतम ऊर्जा।

उनको तर्क छ कि प्रेम जब प्रार्थना बन्छ, तब मात्र त्यो शाश्वत हुन्छ।

प्रेम एउटा यस्तो ऐना हो, जसमा हामीले आफ्नो साँचो अनुहार (आत्मा) देख्न सक्छौँ। जब हामी कसैलाई निस्स्वार्थ प्रेम गर्छौँ, हामी वास्तवमा आफ्नै भित्र रहेको ईश्वरीय अंशलाई स्पर्श गरिरहेका हुन्छौँ। त्यसैले प्रेम नै अध्यात्मको पहिलो र अन्तिम ढोका हो।