काठमाडौं। नेपाली कांग्रेसमा परस्परको अस्तित्व स्वीकार गर्न नसक्दा फेरि विवाद चुलिएको छ। निवर्तमान सभापति शेर बहादुर देउवा र कार्यबाहक सभापति पूर्ण बहादुर खड्काले छुट्टै भेला बोलाएका छन्। त्यतिमात्र होइन उनीहरु आफ्नो नेतृत्वको पुरानो केन्द्रीय कार्यसमिति र जिल्ला सभापतिहरुको बैठक समेत आयोजना गर्ने तयारीमा छन्।

विशेष महाधिवेशनबाट गगन थापाको नेतृत्वमा नयाँ कार्यसमिति निर्वाचित भएपछि देउवा नेतृत्वको कुनै पनि समितिहरु अस्तित्व थिएनन्। थापाकै नेतृत्वको नेपाली कांग्रेसलाई निर्वाचन आयोगले वैधानिक मान्यता दिएपछि २१ फागुनको संसदीय निर्वाचनमा विशेष महाधिवेशनका विपक्षमा रहेका नेताहरुले समेत थापाकै हस्ताक्षर भएको पत्र लिएर मनोनयन दर्ता गरेका थिए।

यता देउवाका उत्तराधिकारी मानिएका खड्काले भने राष्ट्रिय सभा र प्रतिनिधि सभामा नवनिर्वाचित सांसदहरूलाई बधाई तथा शुभकामना दिने, २०७८ मा भएको १४ औं महाधिवेशनबाट निर्वाचित केन्द्रीय कार्यसमितिको बैठक राख्ने र जिल्ला सभापतिहरूको पनि भेला गर्ने गरी देउवा पक्षले तयारी गरेको हो।

गत पुसमा विशेष महाधिवेशन हुँदा देउवा पक्ष सहभागी भएको थिएन। गगन थापा नेतृत्वमा विशेष महाधिवेशनबाट नयाँ कार्यसमिति आएको थियो। विशेष महाधिवेशनलाई निर्वाचन आयोगले मान्यता दिएपछि त्यसको विरोधमा देउवा पक्ष सर्वोच्च अदालत गएकोमा मुद्दा विचाराधीन छ।

के होला कांग्रेसको किचलो

नेपाली कांग्रेसभित्र हाल विकसित भइरहेको यो परिस्थिति निकै जटिल र अर्थपूर्ण छ। विशेष महाधिवेशनबाट एउटा पक्षले नयाँ नेतृत्व र कार्यसमिति चयन गरेको दाबी गरिरहँदा, पुरानो संस्थापन पक्ष जसको नेतृत्व अहिले पूर्णबहादुर खड्काले गरिरहेको दावी गरिएको छ, ले त्यसलाई अस्वीकार गर्दै समानान्तर गतिविधि अगाडि बढाउनुले पार्टी स्पष्ट रूपमा दुईवटा धारमा विभाजित भएको संकेत गर्दछ।

के गर्न खोजिएको हो 

तत्कालीन कार्यबाहक सभापति पूर्णबहादुर खड्काले अस्तित्वमै नरहेको केन्द्रीय समिति र जिल्ला सभापतिहरूको भेला बोलाउनुको पछाडि मुख्य तीनवटा उद्देश्य देखिन्छन्। 

वैधानिकताको लडाइँ

विशेष महाधिवेशनले गरेका निर्णयहरूलाई अवैधानिक ठहर गर्दै आफूहरू नै आधिकारिक कांग्रेस भएको दाबी कायम राख्नुले विशेषगरी निर्वाचन आयोगमा आफ्नो दाबी बलियो बनाउन यो भेलालाई प्रयोग गर्न खोजिएको बुझिन्छ।

शक्ति प्रदर्शन र मनोवैज्ञानिक दबाब

देशभरका जिल्ला सभापतिहरू र पुराना केन्द्रीय सदस्यहरूलाई आफ्नो पक्षमा उभ्याएर नयाँ कार्यसमितिलाई अल्पमतमा रहेको देखाउने रणनीति पनि शेर बहादुर र पूर्ण बहादुरको हुनसक्छ।

१५औँ महाधिवेशनमा नियन्त्रण

गगन थापा नेतृत्वको नयाँ पक्षले २०८३ मा १५औँ महाधिवेशन गर्ने कार्यतालिका ल्याइरहँदा, पुरानो पक्षले आफ्नै संयन्त्रमार्फत संगठनमा पकड राखेर आगामी महाधिवेशनमा आफ्नो वर्चस्व फर्काउने दाउ हेरिरहेको हुनसक्छ।

पार्टीको भविष्य: सम्भावित परिदृश्यहरू

नेपाली कांग्रेस अहिले एक ऐतिहासिक र चुनौतीपूर्ण मोडमा छ। यसले भविष्यमा निम्त्याउन सक्ने मुख्य परिणामहरू यस्ता हुनसक्छन्।

कानुनी र प्राविधिक विभाजन

यदि दुवै पक्षले आ-आफ्नो अडान नछोडेमा पार्टीको आधिकारिकताको विवाद निर्वाचन आयोग र सर्वोच्च अदालतसम्म पुग्न सक्छ। यसले पार्टीको रूख चिन्ह र नाममा कसको हक लाग्ने भन्ने लामो कानुनी झमेला निम्त्याउन सक्छ।

संगठनात्मक अस्तव्यस्तता

केन्द्रमा दुईवटा समिति हुँदा तल्लो तह (वडा, पालिका र क्षेत्र) का कार्यकर्ताहरूमा ठूलो अन्योल छाउनेछ। यसले आगामी स्थानीय वा आम निर्वाचनमा पार्टीलाई थप ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

पुस्तान्तरण भर्सेस निरन्तरताको द्वन्द्व

यो केवल दुई व्यक्ति वा समूहको लडाइँ मात्र होइन, बरु पार्टीलाई नयाँ विचार र उर्जाले हाँक्न खोज्ने युवा पुस्ता र पुरानो विरासत जोगाउन चाहने शक्तिबीचको टक्कर पनि हो।

के होला त अब ?

नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा यस्ता विवादहरू नौलो होइनन् (२०५९ सालको देउवा-कोइराला विभाजन स्मरणयोग्य छ)। तर, अहिलेको समयमा मतदाताहरू सचेत छन् र वैकल्पिक शक्तिहरूको उदय भइरहेको छ।

यस्तो अवस्थामा यदि दुवै पक्षले संवादमार्फत बीचको बाटो (जस्तै: विधान सम्मत रूपमा छिटो १५औँ महाधिवेशन गर्ने) नखोजेमा, कांग्रेस फेरि एक पटक औपचारिक रूपमा फुट्ने खतरा छ। यसले पार्टीको लोकतान्त्रिक साख मात्र गिराउने छैन, बरु मुलुकको राजनीतिक सन्तुलनमा समेत असर पार्नेछ। अहिलेको भेलाले केवल मुल कांग्रेस को हो भन्ने शक्ति प्रदर्शन मात्र गरिरहेको छ, जुन आम कार्यकर्ताका लागि उत्साहजनक भने पक्कै छैन।

नेपाली कांग्रेसको यो विवादलाई अवसर र संकट दुवैको कसीमा राखेर हेर्न सकिन्छ। नयाँ पुस्ताका लागि यो स्थापित हुने बाटो त हो, तर त्यसको मूल्य पार्टीको समग्र शक्तिमा पर्ने क्षयले चुकाउनुपर्ने देखिन्छ।

नयाँ पुस्ताका नेताहरू विशेषगरी गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा लगायतका युवा पंक्तिका लागि यो विवाद आफूलाई साँचो विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्ने मौका हो।

नेतृत्व परीक्षण

यदि युवा नेताहरूले यो संकटलाई चिरेर पार्टीलाई एकताबद्ध राख्दै नयाँ एजेन्डामा लैजान सके भने, उनीहरू भविष्यका नेता मात्र होइन, वर्तमानका निर्णायक शक्तिका रूपमा स्थापित हुनेछन्।

कार्यकर्ताको ध्रुवीकरण

पुराना नेताहरूको लुछाचुँडीबाट वाक्क भएका आम कार्यकर्ता र शुभेच्छुकहरू स्वाभाविक रूपमा नयाँ र स्पष्ट भिजन भएको नेतृत्वतिर आकर्षित हुनेछन्। यसले उनीहरूको जनाधार बलियो बनाउनेछ।

इतिहासको पुनरावृत्तिस् विगतमा पनि कांग्रेस फुट्दा वा विवादमा फस्दा मुलुकको राजनीतिमा यसको प्रभाव कमजोर भएको इतिहास छ। यो विवादले नयाँ पुस्तालाई स्थापित त गराउँछ, तर उनीहरूले नेतृत्व सम्हाल्दा पार्टी थिलथिलो भइसकेको हुन सक्छ।

नयाँ पुस्ताका नेताहरूका लागि मुख्य चुनौती भनेको पार्टी फुटाएर नेतृत्व लिने होइन, बरु पार्टीलाई जोगाएर नेतृत्व हत्याउने हुनुपर्छ। यदि उनीहरूले पुरानो कार्यसमितिको छटपटीलाई संयमपूर्वक व्यवस्थापन गर्न सकेनन् भने, उनीहरू स्थापित त होलान् तर उनीहरूले कमान्ड गर्ने कांग्रेस निकै कमजोर भइसकेको हुनेछ।

सपत्नी उपचारका लागि सिंगापुर प्रवासमा रहेका निवर्तमान सभापति देउवा नयाँ सरकारले सत्ता सम्हाले लगत्तै सम्पत्ति शुध्दिकरणको अनुसन्धानमा तानिने सम्भावना प्रवल देखिन्छ। जेन-जी विद्रोहका बेला भौतिक आक्रमणको सिकार भएका देउवा दम्पत्तिले घर र सम्पत्ति समेत गुमाएका थिए।

दुवैजना फरक फरक मुद्दामा अनुसन्धानमा तानिने बुझिएको छ। तर यस्तो अवस्थामा पनि देउवाले वैधानिक रुपमा नयाँ कार्यसमिति चयन भएर संसदीय निर्वाचनमा समेत सहभागी भैसकेको पार्टी नेपाली कांग्रेसलाई विवादमा तान्न ‘कार्यबाहक सभापति’ खड्काको काँधमा राखेर बन्दुक पड्काईरहेका छन्।